Felipe Arrese Beitia

AMA EUSKERIAREN LIBURU KANTARIA

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
  http://armiarma.com/liburu-e

Iturria: Ama euskeriaren liburu kantaria, Felipe Arrese Beitia. José Astuy, 1900

http://klasikoak.armiarma.com

Egileari buruzko informazioa:

http://zubitegia.armiarma.com/?i=278

EUSKALDUN NEURE ADISKIDE ONAI

      Jaungoikoa ta Legezarra izentzat ipiñita zeuen banderea eregi eta gora goratan jasoten dozuen neure anaia maiteak, zuei eskeinten deutsuedaz emeretzi urte onetan argitaratu dodazan kantu errikoiak, eta gañera beste neuk ipiniriko kantu pillotik aterata ezarri deutsedazanak bere bai, non deritxat kantetan dodazala iduri eta asmaziño askoren artean egiak bere asko, geure Euskalerri maitearen onerako.

LIBURU ONERI

Neure eretxi asko dituzun

Liburu kantalaria,

Izango zara askorentzako

Benturaz poztugarria:

Ta bear bada ez gitxirentzat

Garratza zelan ozpiña,

Au da, batzuen gozoa eta

Bestientzako samiña.

Guztiai naia beteta arren

Egiñagatik alegiñ,

Ezin neioladan danai emon

Bakit gaur zugaz atsegiñ;

Ta iñok ezin leiken gauzarik

Eskatuterik ez dot nai,

Baña barruko ene eretxiak

Kantau garbiro zugan bai.

KANTU ERRIKOIAK

AMA EUSKERIARI AZKEN AGURRAK!

            Saritua izan zan 1879an Elizondon

Neure biotzeko Amatxo zarra,

Aintxiñako ama Euskera,

Seme leial bat oraiñ datortzu

Azken agurra emotera;

Ainbeste gerra goitu ezinda

Danori atsotu zara,

Zaurien zauriz galdu galduta

Amatxo zuaz iltera!

Zori gaiztoan negargarrita

Dot sentimentu andia,

Geure lur maite dakustadalako

Gaztelatuta jarria;

Bestela erdu erdu ikustera

Tubal euskeralaria,

Baña, ez dozu ezagutuko

Oraiñ zure jatorria.

Nundira bada zure semiak

Foru ta euskera zaliak?

Nundira bada Tubal gure aita,

Zure ondorengo garbiak?

Nun dira bada, zure ume zintzo

Eta leialen legiak?

Nun dira orain negarrak

Nun dira nire begiak?

Agur illun bat egin deuskue

Guraso zarren legiak,

Umezurtz batzuk gelditu gara

Billoxik foru bagiak;

Izan bagiña eurak legetxe

Euskeriaren zaliak,

Oso ta garbi gordeko ziran

Oitura aiñ miragarriak.

Errazoigaz esango dabe

Gure urrengo umiak,

Izan giñala duda bagarik

Ero ta zoro garbiak;

Jakingo dabez euskeriagaz

Genduzan eskubidiak.

Erdera zale giñalako egiñ

Galdu zirala guztiak.

Zorioneko arkaitzak eta

Zorionekko mendiak,

Oraiñ artian zuek zare izan

Foruen gordelariak;

Zuek goietan beti euskeldun

Ez alan beian erriak,

Orra zer gero ekarri deuskun

Azkenian erderiak.

Beietan iya ez dot ikusten

Tubalen ume zintzorik.

Ez dalako gaur emen entzuten

Erderaz baño besterik;

Onexek dauka nire biotza

Naibagez erdibiturik,

Ez dodalako gure euskera

Osatuko dan usterik.

Euskeriari gorrto eta

Gozau nai bere foruak,

Dirala uste dot barru barrutik

Auterestia zoruak;

Izan leiteke ori alan baña,

Niri ezetz dinost goguak,

Baldin euskera bizitzen ezpada

Illtzat daukadaz foruak.

Geure erruz bada, ekarri dogu

Eriotzako unera,

Berbeta eder gozo ta leun au

Beste munduko atera;

Norbait ezpada laster minduten

Osasuna emotera,

Mundutik laster juan bear dau

Ama euskerak bestera.

Ainbeste seme emon zituzan

Itxasorako zoliak,

Liorrerako ez gitxiago

Gerrari bildurgarriak;

Liburuetan ta izkuntzetan

Ugari miragarriak,

Ill ziran danak, ta oraiñ ill biar

Euskera maitegarriak.

Or, Gernikako arboliaren

Oñian dago etziñik,

Estu ta larri iya illian

Arnasaz bete eziñik;

Au ikusita ez ete deutsa

Iñok artuko errukirik,

Ez ete datoz bere semiak

Osagarriak arturik?

Ai! neure Ama gaurko semiak

Deritxat dagoz aztuta,

Estura onetan lagundutera

Iñor ez da agertuta;

Ill zaite bada bakar ta soillik

Paradisuko izketa,

Sei milla urtian ainbeste damu

Garratz mingots iruntsita.

Zer aldaiketzut Ama bakarrik

Agonia estu orretan?

Zotin, zizpuru, megarrez urtu

Etziñik zure oñetan;

Parka eskatu seme danentzat

Biotzez bene benetan,

Zure arimia lagun ipinten

Jainkoaren eskuetan.

Zuaz mundutik orban bagarik,

Zuaz mundutik garbia,

Zuaz mundutik adorau baga

Ez idi eta beia;

Beti gorrotau, beti zapaldu

Zenduan idolatria,

Ta oraiñ zagoz Jaunari emoten

Fedian zintzo bizia.

Ill da Euskera! ill da Euskera.

Betiko itxi dauz begiak!

Negar Arabak! negar Gipuzkoak!

Negar egin bei Bizkaiak!

Negar arkaitzak! negar mendiak!

Agortu arte iturriak,

Ainbeste geixo, ainbeste gatxen

Osasun emongarriak.

Negar Naparrak geure anaiak,

Ta euskaldun Frantziakuak!

Neugaz batera danok urratu

Sentimenduz soñekuak,

Aztu istoria edo kondairak

Emengo antxiñakuak,

Ta euren lekuan asi barriak

Aurrera erderazkuak.

Eta nun dozuz zeruko arbola

Zuk bere jantzi berdiak?

Zure erramok billox dakustaz

Igar ta ezkur bagiak;

Ai mingarria! Gaztelako arrak

Jandeutsuz sustrai guztiak,

Baita biotza, baita barruak,

Azala itxita bestiak.

Zagoze oraindik zutik arkaitzak?

Dollortu baga mendiak?

Samur emoten Somorrostrogaz

Zeuen ondasuntegiak?

Errotak klanklan, taun taunka olak,

Eta pillpill iturriak,

Biziro errekak baita itxasuak

Opaka arraintza ugariak?

Geiegi da ta ausi arkaitzak,

Onegi ez izan mendiak,

Lurpetuteko Euskera illa ta

Bere ondasun biziak;

Bera tontorrak, bete arruak,

Erdue Gaztel-lau igarrak,

Agortu errekak. lurtu itxasuak,

Agur, euskeldun ibarrak.

Geure Erria gizaldi danak

Zugaz dira gomutauko,

Ez dabelako beste erri bat

Zu duiñ garbi aurkituko;

Etsai batzuek alper alperrik

Zure izena zikinduko,

Zeure Jaungoiko egi bakarrak

Dau oso garbi gordeko.

BIZI DA AMA EUSKERA

            Saritua izan zan 1880an Mauleonen

Iru gaubela Amari egiñaz

Neguan arbolapian,

Neure begiak ilortu ezinda

Bere buruko zapian;

Jaunak ez baleust gorde bizia

Ainbeste miñen erdian,

Bakezko lotan arimiai ta

Gorputza neukan obian.

Eguzki ederrak ikuste ez arren

Negargarri au lurrian,

Odei illun bat ipini eban

Arpegiaren aurrian;

Baltzez jantzirik agertu oi zan

Damuz goixian goixian,

Gorde illargia. lotsaz izarrak

Gabaz azaltzen etziran.

Ni gisajo au, Amari munka

Bekoki ta begietan,

Sur, ezpan, okotz matralla biai,

Esku eta oñ otzetan,

Erdeldun askok ikusi arren

Estura samin orretan,

Ezer ez utsa bazan legetxe

Aurrera euren bidietan.

Irugarrengo gau erdirako

Eztarri an sarratu zan.

Begiak agor, pultsuak geldi.

Ozta-ozta bizi nintzan;

Gizon argitsu bizi eder bat

Nun dakustan zeruetan,

Zuriz jantzita odei gain baten

Lauburuagaz eskuetan.

Ule luze ta bizar urdiñez

Agura itzaltsu bat zan,

Odei gañian puzkatzen geldi

Ikusi neian egon zan;

Asi zanian baña beruntza

Ez dakit nola ez zelan,

Oñaztarri bat baño lenago

Jausten jat albuan bertan.

Justuri batek alako otsik

Ez dau iñoz atera,

Mendiak dar-dar, itzak lokaka

Euskel-erria ikara,

Arri bat legez ni otz ta gogor

Iya zentzun asko baga,

Otso gozo batek bertati diñost

Jaunak gorde zagitzala.

Bakia zugaz, baita anaiakaz

Natortzu iragartera,

Tubal aita naz, zerutik nator

Amatxo osatutera,

Atsegin eta pozez beterik

Zerutar danak batera,

Kantetan dabe: izketa artian

Garbiena da euskera.

Omen artian baña nituzan

Entzun nik zure negarrak,

Aitu nituzan zerurañoko

Zure dei eta deadarrak;

Beian itxirik illargia ta

Eguzkia zein izarrak,

Oraindik gora igoten eben

Amodio orren sugarrak.

Baña nasaitu, atseden zaite,

Seme maite, ez da ill, Ama,

Ume gaiztuen atsekabiak

Geixotu dabe orrela;

Orain guztiak negar dabe egin

Ezaguturik okerra,

Ill dalakuan beti betiko,

Euskera Ama laztana.

Negar dabe egin Bizkaiak eta

Araba ta Gipuzkoak,

Negar dabe egin Naparrak eta

Euskeldun Frantziakuak;

Oraiñ arteko uts egitiak

Daukazuez parkatuak,

Baldin bazare aurrera izaten

Anaiok alkar artuak.

Auxe esanda, putz egin eutsan

Ama geixuari aotik,

Eta bertati gazte bat legez

Oñen gañera zan zutik;

Eta dirautsa: Ama jatsi naz

Zeruetatik zugaitik,

Seme leial au ill zinñala ta

Neukalako otsez lurretik.

Biziko zara baña zu emen.

Munduak dirauan arte,

Lur onetara etorri ziñan

Neugaz oraiñ lau milla urte,

Etsai gaiztuak gerra miñ asko

Ta zauri egin deutsue,

Baña oraindik Ama bizkorrik

Ikusi bear zaitue.

Agur zerura banua; eta

Geiago etzan ikusi,

Ama bakarrik neuri begira

Eta ni barriz berari,

Zabal-zabalik bere besuak

Eustazan laster ezarri,

Sotil ta umil entzun neutsazan

Berba samurrok berari:

Pasiño latza irago dot; ai!

Juan diran egunetan,

Neure arimau neukan ala ez

Ez dakit gorputz onetan;

Indar barri ta bizi bat

Biotzian dot sometan,

Odol gaztia darabildala

Uste dot neure zanetan.

Seme guztiai esan eiezu

Bizirik nazala emen,

Ta datozela txar eta onaK

Danak ikusi nagien;

Mundua mundu arbolapian

Bizirik euki naizuen

Berbeta gozo eder onetan

Saiatu danok egiten.

Egia da bai, ume-zurtz gagoz

Foru baga lotsrian,

Baña emongo arbola onek dauz

Orriak udabarriak;

Negu gogor ta ekatx andiak

Artu gaitue erdian,

Ainbeste gatxez ez gara egon

Lneago Euskel-errian.

Baña begira, neure semia,

Arbola oni an goian,

Nun antxiñako Lauburu zarra

Zelan daukan agirian;

Esan egizu lotsarik baga

Ta arrokeria andian,

Beste gauzarik ez dala adorau

Sekula Euskel-errian.

Zuaz, barriro dirautsut eta

Neure bedeinkaziñuaz,

Zuaz, anaiak argitutera

Emen ikusi dozunaz;

Baña ez arren geiago nastu

Erdeldunen oiturakaz,

Neugaz bakarrik biziko zare

Munduan atsegiñakaz.

Irakatsiok entzun neutsazan

Malkuak gorde eziñik,

Aldendu nintzan, esku-oñetan

Laztan gozoz mun egiñik,

Neure erriari iragartera

Ez dala ez ill Amarik,

Eta anaiok gaitiala izan

Euskeldun garbi bakarrik.

Neure anaiak, bat izan beti

Euskeldun siniskeretan,

Bat izan geure uste, eretxi,

Gogo eta asmuetan;

Fede bizi bat baldin badogu

Biotz eta arimetan,

Bakez oraindik biziko gara

Mendi, atx eta ibarretan.

ARBOLA BAT

            Donkitua izan zan Bilboko Euskalerriako Alkartadeari 1881an

Arbola bat zan Paradisoan

Jaunak apropos jarria,

Mundu guztiak artu egion

Lotsa ta itzal andia,

Bere azpian bizitzea zan

Aita Adanen gloria,

Andik kanpora zer topau eban

Ezpada negargarria?

Arbola santu aren azpian

Bizi zan, Zeruan legez,

Eukazalako atsegin danak

Eta nekerik baperez:

Ai begiratu baleutsa beti

Lotsa on eta itzalez!

Mundua etzan gaur aurkituko

Onenbeste atsekabez.

Arbola bat zan Bizkaian bere,

Neure anaia laztanak,

Zeiñen azpian, pozez beterik

Egoten ziran asabak,

Kerizpe zabala artan jarririk

Eginda euren Batzarrak,

Buztarri baga, nasai ta libre,

Bizi ziran bizkaitarrak.

Bere azpian umildu ziran

Errege Gaztelakoak,

Eta lekurik ez eben izan

Sekula barriz moroak;

Atzera gura badogu izan

Libre len giñan lakoak,

Itxi daiguzan erdaldunentzat

Erdaldun diran kontuak.

Aztu daiguzan geure artean

Izan diran aserreak,

Izan gaitean anaia eta

Euskaldun zintzo garbiak:

Betor guraso zarren fedea,

Betoz asaben legeak,

Bere negarrak leortu daizan

Ni jaio nintzan Erriak.

O neure Erri maite maitea!

Zakustaz triste negarrez,

Zure alabak euren buruak

Baltzez estaldu dituez,

Trentza mardoak tiraka atera

Ta sutara bota dabez,

Gaur euskaldunak dirala orrek

Ezin ezagutu leikez.

Ixildu ziran neskatxen kantak,

Mututu artzaiñ-txistuak,

Zelai zabal ta jolas-lekuak

Gaur dira basamortuak:

Arroak beera itxasoruntza

Doiazan errekatxoak,

Gau eta egun txilioz dagoz:

Ai gara Gaztelakoak!

Bakarrik daust pozgarritxo bat,

Euskaldun amen fedea,

Benturaz onek bigundu leike

Jaungoikozko aserrea,

Eta zerutik jatsi barriro

Galdu zan libertadea,

Mundua mundu bizi dakigun

Gernikako Arbolea.

ZORTZIKO BAT

Euskaldun jaio nintzan,

Euskalduna azi,

Euskara utsik amak

Eustan irakatsi;

Euskara maite maite

Zabiltz neugaz beti,

Euskara ill ezkero

Ez dot gura bizi.

NEGUKO GAU IZUGARRI BAT

            1880an

            Euskeldun seme leiala mendi andi baten

            galduta aurkituten zala, gaba egiten geratu zan

            bertan koba zulo baten, eta an gau artan

            Erriari kantau eutsazan bertsuak.

Neguko egun laburrian bein

Galdurik mendi artian,

Nai ez nebala aurkitu nintzan

Itxasuaren aurrian;

Ezkutau jatan Eguzkia ta

Nun neguan ez nekian,

Gaba egiten geratu nintzan

Bertan atx zulo batian.

Illunen andiz gau erdiruntza

Ez nekusan lur sorua,

Begiak gora jaso nituzan

Eta ain gitxi zerua;

Larritu nintzan nire Errian

Jarri etezan Linbua,

Edo gelditu neu ete nintzan

Begietatik itsua.

Eta alanbere gorputzak nai lo

Baña ez aspirituak,

Gogora etorri jatazalako

Neurerriko kontuak;

Ez neban uste iñoiz zirala

Atxak aiñ errukitsuak,

Zeintzuk lagundu eusten kantetan

Negarrez sentimenduak.

Bakar bakarra nintzan gizonik

Berba soñuak ugari,

Nire aotik urteten zana

Atxak erantzun bertati;

Nozik nozera goix arteraño

Lagunduagaz alkarri,

Kantau geuntsazan koplak samurrok

Asaba zarren lur oni.

Nun gorde ziñan ederra?

Nun ezkutau Eguzkia?

Nun desagertu zaree izarrak?

Nun ostendu Illargia?

Eta azkenez nun estaldu zu

Ni jaio nintzan Erria,

Zuri begira zoratzen zana

Lenago mundu guztia?

Nun dozu lengo argi ederra

Iñok ezlako gloria?

Ai ene! dana galdu zenduan

Zakustaz illun jarria!

Galdu zenduzan eskubidiak,

Galdu zenduan legia,

Galdu dozu ya berbetia ta

Asaba zarren ondria.

Gozotasunik iñun ez dakust,

Dana dot garratzagrria,

Gabau irago artian emen

Nago estu ta larria,

Negi baltz onek izango aldau

Ondoren uda-barria,

Ikusi daidan neure Erria

Barriro loraz jantzia.

Oi! neure Erri aukeratua

Millaka errien artian,

Doe askogaz jantzia zara

Ariman ta gorputzian,

Adimentuan zur ta argia

Bizi ta zailla lanian,

Alperkeria ez dau lekurik

Ez beintzat zure lurrian.

Geiso txar batek baña zinduzan

Iya antxiña zu artu,

Urtiak asko juanagaitik

Gatxak aurrera jarraitu;

Osatuko ete zarian bere

Sarritan nozu bildurtu,

Unetaraño sartu jatzula

Gatx ori neban sinistu.

Jira egizu Mundu-bolia

Pozezko egunak erdue,

Zatozte ari egun argiak

Etortekuak bazare,

Nire begiok leusotu ziran

Ezer ikusten ezdabe,

Baldin aguro ez bazatoze

Illa aurkituko nozue.

Erdue arin ez diralako

Jausi atx eta mendiak,

Ez dira gortu errekak eta

Ez mututu iturriak,

Ain gitxi olak eta errotak

Isildu gabi ta arriak,

Negu danetan jasoten dabez

Tontorrak buru zuriak.

Zatoze bada isildu ziran

Ontzen garaitz-diadarrak,

Ia aspaldain ez dira entzuten

Gautxori ta saguzarrak,

Ez dakit nora ezkutau ziran

Ipurtargi uts zantarrak;

Izarrak baño arruago len

Emen argitzen ziranak.

Ene!... Zerua izarratu jat,

Agertu da Illargia,

Itxas ederra isildu da ta

Dirudi landa zelaia,

Ipar aisia gozo mee dator

Gaztelaratu egoia,

Mundua jiran ara badakar

Nik gura neban garaia.

Ollarrak orra kukurrukuka

Balira legez zoratu,

Goizeko izarra bein bere baño

Argiago jat agertu;

Oraiñ benetan egun ederra

Datorkula dot sinistu,

Illuntasunak iges-bidia

Deritxat dabela artu.

Nire begiak argitu dira.

Poza sartu jat barrura,

Ez alda atzera bart lako gaurik

Ez etorriko Mundura.

Ordu aiñ larri eta illunai

Betiko agur eginda,

Ego bi baldin auki banituz

Igoko neban zerura.

Ezagutzen dot denporak txandan

Txar eta onak dirala,

Gure Munduak burpillak legez

Jira egiten dabela,

Gabak urrengo dakar eguna,

Neguak uda barria,

Onek atzetik uda loratsu

Eder eta zoragarria.

Neure Erria itxaron bada

Itxaron egizu poza,

Jaunak Zeruan lur onarentzat

Gorderik daukan garaitza;

Jaraitu beti goiz eta arrats

Egiñaz zeure otoitza,

Eleisatxo bat begitanduten

Niri jat zure ezkaratza.

Keiagaz nasi bertatik dakust

Gora doian erregua,

Zure biotza dagoalako

Fedian ixiotua;

Gero zerurik inontz gozuaz

Zara zu bedeinkatua,

Orrexegaitik nik deitu neutsun

O! Erri aukeratua!

Eunda ogeita zazpigarren da

Dabiden Salmo artian,

Erri maitia kanta samur au

Gorde egizu biotzian,

Zure siniste ta oiturentzat

Dator au bete betian,

Igarla Santu Erregiagaz

Kantauko deutsut batian.

Doatsu dira gizon guztiak

Bizi diranak lurrian,

Jaungoikuaren bildur santu ta

Bere lege ta bidian;

O! zu justua zuk jango dozu

Neke ta lanen atzian,

Euren frutua bakian eta

Bedeinkaziño artian.

Zure emazte leial garbi ta

Etxian gorde zaliak,

Mats parra batek legez emongo

Ugari dituz umiak,

Oliboaren pipit ederrok

Maian inguru jarriak,

Eukiko dozuz bedeinkaziñoz

Diralako etorriak.

Sion gañetik isuri beizuz

Jaunak zoriontasunak,

Erabiliko dozuz goguan

Jerusalengo ondasunak,

Gozau egizuz bizi guztian

Eta ikusi lurrian,

Zure semien semiak eta

Baita Israel bakian.

NEGUKO GOIX ZORAGARRI BAT

Gaba orduko eguna eldurik

Mendi gañean nintzan ni bere igorik

Alde guztietara begira jarririk

Erri on bat nekusan jantzita bakarrik

Eta beste guztiak billos mutildurik.

Negua izan arren zerua garbia,

Udan lgetxe au zan goix bat añ argia

Mendiak bardin atxak o ze miraria!

Eguzkiak ezarri orduko begia

Guztiai asten jaken barrez arpegia.

Zer egin neikean nik ezpada samurtu,

Belauniko jarrita Jainkoa agurtu,

Biotz onen barrutik eskerrak agertu,

Neure Erriarentzat gloriak eskatu,

Damu ta pozez artean kantau abiatu.

Negu ta uda badagoz kanpoak berdiak,

Etorteko onaren dira señaliak,

Soñeko orregaz jantzi beti dan Erriak,

Goitik itxaroten dauz egun pozagrriak,

Entzutean zeruak bere eskariak.

O! Erri jaungoikozko ta atxurlaria,

Atxai burruka kentzen deutsazu ogia,

Botiaz bekoizko zeure izerdia,

Samurtzen dituzula lur zall zeñ arria,

Emoten bearturik lan orren saria.

Lau mill urte onetan Euskaldun garbia,

Jaunari izateko zara eskiñia,

Mendi atxen artean gorderik bizia,

Orbandu baga iñoz zeure jatorria,

Oituren izan zedin irakaslaria.

Alan iraun zenduan gizaldi askotan,

Iñoren bear baga ziñan gobernetan,

Baña aurkitzen zara egun batzuetan

Biziera barri ata neketsu latzetan,

Zure gatxaz pozturik txarrak auzoetan.

Arek zuri ikasi egin bearrean

Ipini zinduezan euren bardiñean

Sortu arren plan asko gaurko egunean

Zu baña nausi zara mundu zabalean

Lege onak asmetan errein artean.

A! Ebroz onuntzako Israel barria,

Mundu osoak atzo eutsun inbidia;

Zelan baña zakust gaur katigu jarria?

Nundik etorri jatzu orren gatx aundia

Erdeldunak lotzeko euren buztarria?

Eretxi ezbardiñak gauza batzuetan

Ipiñi zinduezan emen burruketan,

Oker asko zenduzan egin bitzuetan

Kastiguz orañ Jaunak zaitu garbietan

Zeure gaizki egiñen negar malkoetan.

Fedez oraindik baña zu zara nausia,

Esperantzan daukazu iraupen aundia.

Karidadez añ bero sutsu ta goria

Jaungoikoa dalako beti zure naia,

Agatik entzungo dau gaurko eskaria.

Amar justo badira Jauna zure Errian

Noz arte bear dogu egon lotsarian

Frantziako anaiak lengo gizaldian

Gero Naparroan ta gaur nire alderdian,

Oso menderatuta iñoren azpian?

Librau egizu Jauna librau zure Erria,

Zuregana dlako zuzendu guztia,

Urrin baña urrindu beraren etsaia,

Artu dau Israelek betiko garbaia,

Euskeldun izateko gaur erabagia.

Goratu daian zure izen añ santua,

Amaren titiagaz iruntsitakua,

Gure lenengo Aitak beti ondratua,

Eta bere semeak zintzo ezautua,

Euskeraz adoretan dogun Jaungoikua.

Joko dituguz gero gure zortzikuak,

Aterako kantu ta musika gozuak,

Garaitzak iragarten danbolin txistuak,

Aratuko dituez kale ta auzuak

Urietan piesta iñoz ez lakuak.

Neskatxen atanborak, mutillen tutunak,

Alboka txilibitu, gañera dultzainak,

Artzaiñen dantza salto ta uju ujuak,

Alegerauko dabez mendi ta basuak

Ikusirik oitura zarrak biurtuak.

Buruak zutituta itxaroten zoli

Mendi-atxak egongo jakoz egunari

Sortaldera begira ete dan agiri

Agur bat egiteko goix Eguzkiari

Gure Foru ederren maitetzalleari.

Argiz bat dira asiko txori kanta otsak,

Beor ardi ta beiak orroeka pozak,

Akitian beoka txal eta bildotsak

Bizar eta adarrak armatuta auntzak

Txuntxurretan beeka zuri eta baltzak.

Geisoak zelan gura daben osasuna

Atsegin billa dabil atsekabeduna

Itsuak argitzean dauka poztasuna

Izate onek bere euskelduntasuna

Kantauko dau elduten danean eguna.

Eleiz jarriko doguz apañduak

Argi urre damazkoz danak estalduak,

Jaunari eskinteko opari dontsuak

Artzaiñak ekarriko dituez autuak

Bildots zuri otzan ta orban bagakuak.

Eskinteak egiñaz abade santuak,

Korutik erantzunaz soñuz organuak,

Otseztituko dabez kantiko gozuak,

Alabantza gloria esker onezkuak

Orañ esango dodan baten erakuak.

«Pozetan zoraturik gora daigun Jauna

Erri fededunaren salbatzalle dana

Samur eta errukiz Erri onengana

Begiratuz jaso dau jausi egoana

Oitura zarretara biurturik dana.

»Beragan eukalako uste os-osua

Orañ egiaztu da itz Jaungoikozkua,

Tubal gure Aitari eukan agindua,

Lur au zala izango añ berarizkua

Deitu eioen danak zorionekua.

»Erakutsi dau Jaunak beso indartsua.

Gizon txarraren asmoa itxi ondatua,

Lurrera zelai bota Erri anditsua,

Goratu ta eregi umill beratua,

Gozau dagian bere lege euskerazkua.

»Gloria, bai Aitari, bardin Semeari,

Gloria Espiritu guztiz Santuari,

Baita gloria bere Euskel erriari

Oitura garbientzat ispillu danari.

Mundua dan artean alan izan bedi».

LIBERTADEA BAÑA GERNIKAKO ARBOLAPEKOA

            1882an

Zeruok beti dakustaz dollor,

Odei bat bere bagarik,

Iya sei urte onetan emen

Ez dabe opa euririk;

Eguzkiaren berotasunak

Gauzak añ baltzizkaturik,

Nok esango dau ez gagozala

Azalez gaztelarturik?

Negu danetan leiaz dakustaz

Errerik solo ta larrak,

Uda danetan kiskorrik oso

Bedar, ota ta arbolak;

Lorarik iñon ezta agiri

Girtenak dagoz igarrak,

Ura bakarrik dau itxasoan

Egarriz illten dagoanak.

Baldin entzungo ezpaneu emen

Gure berbeta ederra,

Entzungo ezpaneu barriro diñot

Paradisuko Euskera,

Eta zutinik ezpanekust gaur

Gernikako Aretx laztana

Esango neuke Gaztelan nago!

Bapere dudarik baga.

Baña orañdik zarden zakustaz

Zorioneko Arbola,

Orañdik zuzen ikusten zaitut

Abe adarrez zabala,

Bedeinkatua zaugatz guztien

Artean zu bai zu zara,

Libertadeko banderea zu

Zarealako bakarra.

Libertadea! Libertadea!

Nun nai dantzudan soñua,

Zure azpian au bizi zan ta

Ill egin dabe gaixua,

Zeñ libertadek kenduko deusku

Daukagun sentimentua?

Ez beintzat gaurko libertadeak

Dalakp erderazkua.

Au ez da bada Libertadea,

Au da buztarri astuna,

Au da izenez osasuna ta

Izatez geixotasuna;

Au da kaiola estu-estu bat

Bere txoria da Usua,

Nok ezin daben egan aratu

Lenago legez zerua.

O! Libertade katoliko ta

Euskeldun benetakua!

Or aretx-pean milla urtean

Asabak gozarikua;

O! Libertade mundu guztian

Zarata egindakua,

Zelan zakustaz zeure Erritik

Orrelan desagertua?

Erdel erritik sartu jakun bai,

Suge bat zorigaiztuan,

Bere berba leun gaztelarrakaz

Danok engañau ginduan,

Suge zikiñ au buruan jo ta

Ill bagendu lenenguan,

Euskel-erriko libertadea

Gaur biziko zan munduan.

Gaur biziko zan libertade au

Bakarrik egiazkua,

Zeñegaz gure lur onek eban

Irudi Paradisua

Ai! ez bagendu jan suge aren

Sagar politikakua!

Mundua mundu ementxe geunkan

Zerutxo benetakua.

Beti ta beti biziko giñan,

Asaben libertadean,

Lan jan, eta lo egingo euskuen

Umeak beti etxean;

Eta mirurik iñoz betorren

Arrapetako ustean,

Aitorren -seme jagiko giñan

Ill edo goitu artean.

Etzaitez baña ill atsekabez

Laztan zaitudan Erria,

Bizi dalako oraiñdik emen

Zuretzat Salbagarria,

Zeure Arbola gañean orra

Libertadeko Eguzkia,

Asaba aundi Jaun Zuriaren

Kurutz adoragarria.

Libertadeak kurutza orrek,

Bakarrik daike ekarri,

Zugatz orretan guraso zarrak

Agaitik euskuen jarri;

Ez dakigula ez arren bada

Bere gañetik erori,

Euskal-erriak Libertadea

Zor deutsalako berorri.

Berorregaitik emon zenduan

Zuk bai, arbola santua,

Milla urtetan ezkurra ugari

Gozo ta osasuntsua,

Osterantzean nun izango zan

Lur au paregabekua?

Zelan gozauko eban beronek

Libertade egiazkua?

Beti librea, beti nasaia,

Zan emengo bizitea,

Bere ondasun danen guztien

Erri au oi zan jaubea,

Ez eban iñoz ez onek egin

Gaztelar borondatea,

Baldin ezpazan euskal oiturai

Ondo etorken gauzea.

Orra baña gaur Gaztelan legez

Nekezka jaten ogia,

Urte askoko leorteagaz

Zeririntz eske euria;

Gure Arbola añ dontsuari

Urten dakion orria,

Gozadu daigun bere azpiko

Kerizpe maitegarria.

Erdue bada lengo justuri

Ekatxak, eta indriskak,

Erdue edur, erdue euri

Urjola ta zaparradak,

Erdue arin ezkotutera,

Mendi basook ta larrak,

Soñeko berde euskaldunakaz

Jantzi daitezan dandanak.

Urten dakizun bai, zuri bere

Orria eta ezkurra,

Gazte gazterik Jarri zaitean

Gure Arbola kutuna,

Mundu guztitik egin daizuen

Iñok ez lako agurra,

Umeak dabe itxaroten bai

Laster orlako eguna.

LAUBURUAGAZ LAURAK BAT

            Saritua izan zan 1883an Euskalerriako Alkartadeak

Esan daiala Eguzki orrek

Esango ezpaneu ondo nik

Ondra aundian lau Ama Aizta

Beti euskeldun izanik,

Ea ibilli diran sekula

Lotsaz begiak baturik,

Ta alargun triste batzuen gisan

Buruak baltzez jantzirik.

Gaur arte joan bajakez bere

Asko gizaldi luziak,

Millaka aldiz uda eder ta

Negu ekatxez betiak,

Badakiz bere Eguzki orrek,

Oneen gertaldi guztiak,

Esan bekigu gaur noz izan diran

Onelako añ tristiak.

Baña badakit gaur bestekorik

Ez dituala ikusi,

Ez diralako lau Ama aiztok

Sekula onelan bizi;

Ez diralako jaio ezkero

Iñoz aurkitu añ gaizki,

Ez dabelako erbestekorik

Emen ezautu nagusi.

Etxeko-andra bazter onetan

Eurok beti izan zirean,

Aginpiderik ez eutselako

Bestek arrapau etxean;

Munduan ziran lau Aiztok bizi

Laurok bakarrik zorioneko

Zirala diñot lurrean.

Laurok bakarrik ziran doatsu

Egiaz mundu onetan

Baña orra gaur otseiñak legez

Erdeldunei serbietan

Onen lege ta erabagiai

Indarrez obedietan

O zorigatxa! semeak barriz

Soldadu deutsez tratetan.

Edan eziñda garraztasunok,

Urratu dabez zapiak,

Beti buruan ekarrezanak

Edurra legez zuriak,

Mundu guztian baziran bere

Aiztok ezagungarriak,

Nok esango dau gaur direala

Euskaldun garbi garbiak?

Nok esango dau leenak dirala

Gipuzkoa ta Bizkaia?

Nok esango dau lengoak eurak

Naparroa ta Araba?

Nok baña ez daki, Euskera Amaren

Alaba ederrak dirala,

Ta euren ondrea illunduteko

Baliau dala indarra?

Orregatiño zaill eta gogor

Dagoz euskeldun fedean,

Laurok begiak josirik daukez

Zintzo Lauburu zarrean:

Laurok biotzak loturik barriz

Sendo korapill batean,

Juramentaurik ez banatzeko

Lurrak dirauan artean.

Errazoerik aundienagaz

Laurak-bat oi jake deitu,

Fede bat zaintzen direalako

Beti biziro saiatu;

Lauburugaz zaill laurak batera

Ekiñik ill edo goitu,

Areriorik indartsuenak

Egin zituen apurtu.

Alperrik eben etsai arroak

Pentsetan zirala artzak,

Euskal-erriko semeak gaitik

Barriz zirala bildotsak;

Ustelak baña urten jakezan

Asmo, eretxi, ta amesak,

Euren odolaz egiñik emen

Jan ziralako buskentzak.

Zergaitik beti sartzen zirean

Gure asabak batera,

Euren bandera jasorik gora

Arerioen artera,

Aukeran ezin biziko ziran

Erri onetan bestela

Izan balitza euren odola

Gurea legez epela.

Ez dago bada beste biderik

Ezpda eureen bandera,

Ez dago beste salbagarririk

Utsik Lauburu ederra;

Baldin badogu auxe jasoten

Neure anaiak batera,

Orañdik emen lenago legez

Doatsu izango gera.

Baña bestelan bildur bearko

Dogu anaia neuriak,

Lauburu dogu euskeldun utsa

Erdeldun dira bestiak;

Dirala erdeldun guretzat diñot

Enparau guzti guztiak,

Ez ebelako besterik jaso

Iñoz asaba maitiak.

Bandera auxe agaitik dakust

Emen ainbeste tokitan,

Mendi, atx, txuntxur kanpantorre ta

Jauregi zar gallurretan;

Bandera auxe ondra aundian

Gorde dabe lur onetan,

Lau Ama aiztok jaio ezkero

Dingilizka bularretan.

Bandera oni eusten badeuste

Aurreruntz bene benetan,

Bandera auxe jarten badeutse

Erdeldunai begietan;

Bandera auxe guk bere danok

Badabilgu biotzetan,

Zapi zuriak laster jantziko

Amok dabez buruetan.

Bandera auxe dakust azkenez

Gure Arbola gañean,

Arren euskeldun dan danok batu

Gakiozan gaur oñean;

Eta kantasu danok batera

Geure berbeta ederrean

Entzun daiguen ikaratuaz

Mundu guztian danean.

Gora Bizkaia! gora Gipuzkoa!

Naparroa ta Araba!

Laurok genduzan eskubideen

Besteren eske ez gara;

Eta azkenez gora Lauburu!

Euskel-erriko bandera,

Beragaz geure Foru maiteak

Biztuko doguz atzera.

BIZKAITAR ZARRAK ETA ERROMATARRAK

            Saritua izan zan 1883an Bilbon Diputaziñoak

Nundik ta nora izan zirean

       Añ zall ta eutsiak,

Eta nungoak mundu batentzat

       Bildurgarriak,

Emonik beti arerioai

       Zurra larriak,

Izanagaitik oneek asko ta

       Areek murriak?

Nun eta nortzuk ziran Jaun batek

       Lotu eziñak,

Leor ta itxasoz ezarri arren

       Sare ez erkiñak,

Laster zulatzen etsezala oni

       Besteen agiñak,

Naiz da sareak burdiñaz izan

       Gogor egiñak?

Eta azkenez nungoak ziran

       Beti libreak,

Egundo bere iñok buztartu

       Egin bageak,

Beti ta beti gorderik zintzo

       Zarren legeak,

Zorion eta dontsutasunez

       Bete-beteak?

Idigi bitez kontaeradun

       Liburu zarrak,

Idigi bitez milla garaipen

       Dakarrezanak,

Eta astiro irakurririk

       Zearo danak,

An ikusiko doguz zer ziran

       Bizkaitar zarrak.

An ikusiko doguz zer ziran

       Gure asabak,

Oraiñ bi milla urte munduan

       Bizi ziranak,

Antxe begira ete zirean

       Gu duiñ koldarrak,

Urjolak-legez etozanean

       Erromatarrak.

O! berbadunak balira barriz

       Gure mendiak,

Orrek esango leuskiguez bai,

       Gauza aundiak,

Eurok esango leuskiguez añ

       Egi garbiak,

Olloturik gaur gagozanentzat

       Lotsagarriak.

Lauburu zar bat beti ebela

       Euren bandera

Lauburu agaz bizi zirala

       Beti batera,

Lauburu agaz beti sarturik

       Etsai artera,

Lauburuagaz bai danetan ondo

       Zirala atera.

Berba egizue baña gaur zuek

       Iturritxoak,

Berba egiñik itzi gaizuez

       Gu lotsatuak,

Berba eiguzue esa-iguzuez

       Emen jazuak,

Azaña aundi bizkaitar zarrak

       Egiñikuak.

Berba egizue gure itxaso

       Orroetsuak,

Berba artega zabiltzazanok

       Amorratuak,

Erromatarrak zireanean

       Azpiratuak:

Etzare zuek odol errekak

       Edanikuak?

Berba egizue jotorriakaz

       Mendi ta atxak,

Berba kontau ta esa-iguzuez

       Emengo gauzak,

Berba egin ta adierazo

       Zarren garaitzak,

Irabaziten iza ziranak

       Guztizko gatxak.

Baña eztot nai zuek bakarrik

       Berba egitea,

Ez dot nik gura zuek soll-sollik

       Gaur kantetea,

Ez dot pentsetan lagundu baga

       Nik bere istea,

Ez dot ez uste lirau isillik

       Ezkutetea.

Zuekaz-naste gura nitukez

       Kantau gloriak,

Zuekaz-nasi kantau nai dodaz

       Garaitza aundiak,

Zuen aurrean direalako

       Irabaziak,

Lekobide ta bere martizdi

       Ez ilgarriak.

Beti biziak, esango dot nik,

       Orañ ostera,

Beti iraunkorrak, esango dot nik,

       Baita atzera,

Ez, eutselako ezelanbere

       Itxi igotera,

Arrano bati egan egiñaz,

       Euren gañera.

Oktabiano agaitik etzan

       Emen nausia,

Ez ebalako menpean artu

       Euskal-Erria,

Alperrik euki eutsan betiro

       Egarri aundia

Busti bagarik baña joan zan

       Bere eztarria.

Gure itxasoa iruntsi eben

       Aren ontziak,

Uste izanda etzireala

       Añ ur gaziak,

Emonik baña guztiai laster

       Tripalarriak

Aldendu ziran apalduagaz

       Belarri andiak.

Aleperrik soldauz erein zituan

       Landa zelaiak,

Zirudiela tontorretatik

       Txindurridiyak,

Alperrik ziran lantza ta ezpataz

       Ondo jantziak;

Bost urte barru izan jakezan

       Zeatz ausiak.

Noz ta nun barriz artu zituen

       Gure mendiak?

Noz jo zituen euren gañetan

       Tronpet zoliak?

Noz iragarri mundu danari

       Garaitza aundiak,

Menderaturik Lekobideren

       Soldau biziak?

Noz joko eben, baldin biotzik

       Ez beuken bada,

Azartuteko iñoz igoten

       Mendietara,

Gureak sarri deituagaitik

       Zantzoka ara,

Lauak isteko beti egozan

       Bildur ikara?

Agaitik dabez Lekobidenak

       Beti kantetan,

Garaitzak baso mendi tontor-ta

       Atxen gañetan,

Ekutsezala erromatarrak

       Zelan egozan

Lanetan urriñ, tripak janagaz

       Arrabietan.

Iñoz sartuten bajakoezan

       Barriz urrera,

Biurtzen ziran arturik laster

       Tunda ederra,

Txingorra-legez zalako jausten

       Euren gañera,

Atxen txuntxurra binbolaka

       Or-emen bera.

Eta su ta gar, otos-otuan,

       Milla aldiz milla

Jakezanean gure mutillak

       Sartu erdira,

Ai!ango orduko negar, xilio,

       Burdiñ-ots miña,

Infernuagaz bakarrik oi zan

       Bardiñ bardiña.

Alan arturik ainbeste bidar

       Zurra aiñ larriak,

Itxasoruntza zirala jasten

       Urak igorriak,

Negargarriok, ikuste ez arren

       Euren begiak,

Isten zituen erromatarren

       Ontzi aundiak.

Diñot azkenez, baziran bere

       Leorrekuak,

Soldau añ asko aiñ bioztsu ta

       Ardoretsuak,

Geienak emen bizia itxirik

       Enparaduak,

Probetxu baga doaz Bizkaitik

       Gisaixotxuak.

USTE EZ NEBAN ORDU BAT

            Saritua izan zan 1883an Ondarrabian

      Bizkaiko arma arriari

      Josirik neure begiak

      Kantauko dodaz Euskal-

      -Erriaren gloriak.

Itxas olatu irakiñetan

Ara ona jira bira,

Pilloto larri dabillan gisan

Ontzia salbau ezinda,

Nundik ta nora ez dakiala

Joten dan legetxe kaira,

Emen sortu naz uste bagean

Orañtxe zuri begira,

Itsu triste bat otos-otoan

Sartzen dan legez argira.

Leikarraldorik gogortuenak

Eguzkiagaz begiak,

Josi orduko badira asten

Negarrez urtzen guztiak,

Zer egin daike gaur nire biotz

Bigun ta argizagiak,

Ez dauz botako begietatik

Ugari malko goriak,

Zure pertsonan pozez kantaurik

Euskal-Erriko gloriak?

Nire mingañak ots egin begi

Trumoe baten soñuan,

Odei peleak oi daben legez

Sarritan egiñ zeruan,

Pentsamentuzko burruka asko

Ditudalako buruan,

Euren tximiztak urten begie

Zirt-zart kanpora beinguan,

Zu zelakoa izan ziñean

Jakin dagien munduan.

Zu zer ziñean mundu danari

Esanaz bildurrik baga,

Lurra guztia zuri begira

Beti len zurtu oi zala,

Soru danean zure antzeko

Lorarik iñon etzala,

Zure orria beti zalako

Mardo, eder ta zabala,

Zeure fedea beti zuria

Izan zalako bakarra.

Zuri begira gomutetan jat

Inbidiagaz onuntza,

Lorau ostzera etorri zala

Aldi askotan arrotza

Baña otso orreek dituen legez

Bakotxak bere bildotsa,

Alan iruntsi oi zenduala

Etsaien odol garratza,

Guda danetan irabazirik

Etozan danai garaitza.

Zergaitik beti zure zantzoa

Beti izan zan aurrera,

Erantzunagaz atxak bertatik

Aitu orduko berbera

Aurrera, aurrera, garaitu edo

Burruketan ill bestela,

Gora mutillak, eguro goazen,

Arrotz zikiñak illtera,

Geure euskaldun fede garbia

Datozalako galtzera.

Zu ikusirik gogoratzen jat

Beste denpora batean,

Zelakoxea ziñean izan

Padurako ibarrean,

Zu zelakoa zinean baita

Nabasen moro artean,

Bizarra agertu zendualako

Batean eta bestean,

Nungo azañak ez diran illgo

Lurrak dirauan artean.

Beti ta beti izan zara zu

Alako argikaria,

Iruditurik Ipar-aldeko

Izar distialaria,

Lañotxo batek bere ez deutsu

Iñoz zikindu arpegia,

Millaka urtetan zu zara bada

Errien migarria,

Danetan nausi, danetan leneen,

O! zu Euskaldun Erria!

Gloria,zuri españatarren

Artean utsik garbia,

Gloria zuri dierri onetan

Ereiñ ziñean azia,

Beste guztiak zikindu arren

Zuk dozulako grazia,

Oso gordetan odol oitura

Ta izket añ miragarria,

Armeniatik Aita Tubalek

Españara ekarria.

Gloria, zuri, Erri ugari,

Dozuna mendi naiz atxa,

Zure semak zerren sorreraz

Dakarren euroen antza,

Odeiez gora direalako

Eregiten zeruruntza,

Bat bada andi, beste da azkar,

Bat eta beste umanta,

Beste erriak badauke bana

Zuk dituzu gaur eundaka.

Gloria zerren zure umeak

Galant diran gorputzetan,

Leialtasunez bardin bageak

Biotz eta arimetan,

Zoliak euren adimentuan

Asko andiak letretan,

Biurtsariak eziñ geiago

Erderaz eta Euskeran,

Solfan, kantuz te gerretan nausi

Leorrez zein da uretan.

Geiago oraindik neure Erria

Gura zinduket goratu,

Zure umantak baña gaur banan

Ezingo dodaz zenbatu,

Zerren zakustan jardin bat legez

Añ aberats ta loratsu,

Eta mueta danetakoak

Zelan dozuzan zuk sortu,

Zire begiok or ezin dabe

Zeiñ dan onena ezautu.

Txikia zara lurrez, Erria,

Birtutez aundi gaurdaño,

Etsyak ezin iruntsi arren

Zu añakorik ez dago,

Beste Suiza zoragarririk

Españak ez dau zu baño,

Bera ikusi daben nai nori

Baldin itauntzen bajako,

Gloria ori zurea ez danik

Ez deusku iñok esango.

NERE ERRIKO UJOLA

            1882an

            Gipuzkoako euskeran

            Jose Manterola jaunari

            Fuerorik gabe ezta zoriontasunik gure Euskal-errian

Ujola aundi izugarri bat

Izan zan mundu onetan,

Mendi ta aitzik goratsuenak

Ito ziraden uretan,

Gaizto guztiak ziran bukatu

Kastigu gogor latz artan,

Zeren justoak ziran orduan

Gitxi ikusten gizonetan,

Baña oiek ditu Jaungoikoaren

Arret aundiak zainketan.

Geroztik ere izandu dira

Euskal-errian ujolak,

Baña etziran urak egiñak

Baizikan beti odolak,

O! zenbat aldiz etorri ziran

Ujola antzera gizonak!

O! zenbat bider etsaiez ase

Ziraden emen sakonak!

Baña asnasa artu oi zuten

Beti naieran tontorrak.

Orretxegatik izandu ziñan

Iñoiz ondatu gabea,

Doatsu eta zorioneko

O! nere Erri maitea!

Beti uztargi ederrak zizun

Adierazi pakea,

Zeren añ sendo zeunkan egiña

Zure euskladun kutxea,

Idolatriak nun ezin zuen

Iñoiz iritsi sartzea.

Kutxa orrekin salbatu ziñan

Sendoki ujol danetan,

Gure ontzia beti azaltzen

Zalako uren gañetan,

Baña gaur emen zazpi urteko

Ujola gogor onetan,

Dabil txit estu iya itoan

Ordurik larrienetan,

Baga irakiñ, aize puztsu ta

Ekaitz indriska tartetan.

Kutxa onetan arkitzen gera

Elkartutako anaiak,

Beti erreguz zeruruntz zuzen

Jasorik gure bagiak,

Ai! ikusiko balizkigu gaur

Edozeñek arpegiak,

Esango luke dirudigula

Anima errukarriak,

Garbitegian aietxen gisa

Gaudelako emen itxiak.

Aiek bezela egiten degu

Beti ots eta garrasi,

Aien erara gure besook

Beti goruntza eraiki,

Aietxen gisa egin artean

Zeru gogorrok erdibi,

Ixilltzaka dei egingo degu

Erruki! erruki! erruki!

Kartzela illun onen ateak

Noiz bear dira idiki?

Aiek su garraz, gu negarrokiñ

Bearko gera garbitu,

Aien erara baña penau guk

Nai degu onean artu,

Aien modura zeren noizbaiten

Guk uste degun libratu,

Zeren Jaunari zorra egingo

Diogun aurki kitotu,

Ta orduan berak zarren gloria

Egingo digu biurtu.

           * * *

Noiz gozatuko ditugu, Jauna,

Asaben eguraldiak?

Noiz eguzkitan arkaitzai farrez

Ikusiko arpegiak?

Noiz iturriak diruditela

Leiarki garbi biziak?

Gure errekak zillarkiturik,

Loretsuturik zelaiak

Noiz esnatuko gaituzte goiz goiz

Txorrotxioka txoriak?

Noiz entzungo da erromerian,

Euskaldunaren tuntuna?

Dultzaiña, alboka, txilibitu ta

Txistuzko soñu leguna?

Ogei urtetik ogeitalaura

Mutill anka arinduna,

Noiz ikusiko erakutsiten

Plazetan biguntasuna,

Pelotan beti erdaldun danai

Sartzen diela beldurra?

Fuerorik gabe ez da izango

Ikusgarri añ ederrik,

Fuerorik gabe ez dago zertan

Uste alako egunik,

Fuerorik gabe ez da guretzat

Mundu onetan gauz onik,

Fuero gaberik zeren guretzat

Ezdan Euskaldun-Erririk,

Euskal-erria gabe ez degu

Berriz zoriontasunik.

Bukatu bada O Jaungoikoa!

Gure erbeste luzea,

Beeratu Jauna, zuk gure kontra

Jaso dezun ezpatea,

Bigundu Jauna, guretzat dezun

Antziñako asarrea,

Birali Jauna zerorren uso

Pake adierazlea,

Ikus dezagun laster uztargi

Kolore ederrez betea.

Atoz usotxo zuri zuria,

Olibo adarraz mokuan,

Kanta dezagun gaur esperantza

Euskaldun kutxa barruan,

Gure begiok zu ikustean

Noek zinduzan moduan,

Esango degu atertu dala

Epe gitxiren buruan,

Oñak jarriko ditugula bai

Euskal-erriko soruan.

Gure belaunok bertan josirik

Gurasoen Jaungoikoa,

Adoratzeko eskañirikan

Antxumea ta usoa,

Aietxen bidez elkartade bat

Egiñ ez urratzekoa,

Aurrera beti euskaldun lege.

Santua gordetzekoa,

Dalako berau Jaunak Aitorri

Antziña emandakoa.

Dierri danak esan dezaten

Arri egiñaz batera,

Gure zaintzalle euskaldun zarren

Jainkoa dala berbera,

Ujola andi gogorrenetik

Ark gaituala atera,

Berak zuzendu mirari batez

Ararateko gañera,

Leorra oso agertu arte

Euskaldun zarren lurrera.

JAUNGOIKOA TA FUEROAK

            1883an

Gauza bakotxak Jaunak emonik

Badauz doe bereziak,

Zar eta gazte, gizon zeiñ andra

Dierri ta probintziak,

Dala arraiñak, dala txoriak,

Abereak zeiñ pistiak,

Lege bategaz zelan leitekez

Bizi munduan guztiak?

Zer deutsa bada atera arren

Uren barrutik arraiñak?

Joan daitezen leorrez ariñ

Une badituez oiñak?

Egazti batek zer balio dau

Uretan barriz sartziak?

Zer baereak ego bagarik

Aidez igoten astiak?

Ezin leiteke leorrez bada

Arraiñik iñoz ibilli;

Ez egaztirik uren barrutik

Joan leiteke igari;

Ezin leiteke ez, abererik

Egan aidean eregi,

Eta aiñ gitxi Euskelerria

Erdeldun oso imiñi.

Beraz usoa egiña dago

Ibilli dedin aidean,

Ez abereak dabiltzan gisan

Beian emen lau oiñean;

Tiroz, ego bat eiztari batek

Baña austen deutsanean,

Zelan kontau leiz lengo erruak

Erreken aldamenean?

Deituko deutsut gaur zuri bere

Neure Erria, Usoa,

Ez legoia ta ez arranoa,

Ez belea, ez otsoa,

Izanik zu aiñ sotill, zuri ta

Otzan, leial ta gozoa,

Alan errenik nok jarri zaitu

Usotxo biotzekoa?

Nun dozuz oraiñ zuk antxiñako

Urrueta eztitsuak?

Millak urteetan ibar oneetan

Euskeraz kantaurikuak?

Ixilldu ziran Uso maitea

Zure euskeldun urruak,

Zure ordez gaur kantetan dabe

Bela baltz erbestekuak.

Zeiñ parebaga ziñan munduan

Beti zure Erregiña,

Zeiñ Ama ona barriz guretzat

Zeiñ eztitsu, zeiñ biguna,

Zeiñ Uso bizkor, zeiñ arranoak

Iñoz arrapau eziña,

Ai! baña orain legoiak deutsu

Jaurti atzamar samiña.

Zeiñ gozoa zan, barriro diñot,

Lenago zure urrua;

Zeiñ eztitsua ipar aixetan

Joten zenduan soñua;

Ozeiñ zuria agertzen ziñan

Goixetan egan jasua,

Edur moltsua mendi gañean

Itxirik baltzizkatua.

Jaunak emonik zenduzalako

Zuk alakoxe egoak

Eskumakoa Jaungoikoa ta

Ezkerrekoa Fueroak;

Ego biokaz orrexegaitik

Berrogei eunki osoak

Gozau zenduzan mundu onetan

Danak zorionekoak.

Baña gaur, ene, Uso maiteak,

O! Ama erri laztana!

Ume zurtz legez ikusten zaitut

Gure guraso ziñana;

Zeu ta umeok zorioneko

Iñoz izango bagara,

Zu osatuten bearko dogu

Saiatu dudarik baga.

Asaba zarren Jaungoiko ona

Arren eiguzu lagundu,

Erri oni gaur biguntasunez

Begira arren egiozu,

Zugan ustea jarri dabenik

Bein bere al da lotsatu?

Noz Erri onek zure izenik

Egin dau barriz ukatu?

Beronek beti, beti deitu dau

Jaungoiko euskerazkua,

Zeiñez egape artan nai daben

Billau osasun dontsua;

Zeiñegan daukan jaio ezkero

Itxaropen os-osua,

Eta nok bestek osatu leio

Zauritutako egua?

Biurtu jauna, egiozu gaur

Len eukan al izatea,

Biurtu Jauna, zuk egiozu

Euskeldun bizierea,

Biurtu Jauna, arren eiozu

Euskeldun zarren bakea,

Biurtu Jauna nai dogulako

Gorde geuk euren fedea.

Zerren aixerik ez jakun emen

Geiago aserratuko,

Zerren burruka Itxasoetan

Bagarik ez dan jagiko;

Zerren erdeldun diran gauzetan

Ez garean gu sartuko,

Zerren guztiok geure ontzia

Salbetan goazalako.

Zerren bakigun bateu giñala

Ibilli oker begira,

Nun Iparrera bearren jo

Genduan Eguerdira;

Zerren nai dogun oraiñ guztiok

Biurtu lengo tokira,

Asaba zarrak libertadean

Biziten ziran Errira.

Euren Jainkoa gure Ipar da,

Nogan ditugun josiko,

Biotzetako gure orratzak

Gaur danik beti betiko;

Odei gaiñ baten Lauburu zelan

Gidari deuskun jarriko,

Bere ondoren oker bagarik

Kananen gara sartuko.

Bere ondoren joango gara

Aurrera basamortuan,

Aurrera, aurrera, leorrez legez

Bardin bardin itxasuan;

Aurrera, eta jaungoikoari

Euskeraz deitu orduan,

Uren erditik zabalduko da

Bide leor bat beinguan.

Alperrik dira Ejipton barriz

Suzko euriak jausiko,

Sodoma legez alperrik dira

Uriak auts biurtuko;

Alperrik trumoi tximistatsuak

Sorua dardaratuko,

Loten andreak legez atzeruntz

Ez dogu begiratuko.

Alperrik bere etorriko da

Faraon armaz jantzia,

Damuz beterik Israeleri

Libre joaten itxia;

Baña jaristen noz ondo daben

Itxaso erdi erdia,

Ur biak trilla eginda deutse

Illgo amorru guztia.

Dakialako Jaunak emoten

Danai euren alogera,

Erri leial ta baita mukerrai

Irabazita daukena,

Itxas erditik eroaten dauz

Onak baterik bestera,

Dongak botaten ondarreraño

Arraiñak gizendutera.

GERNIKAKO ARBOLEARI

            Saritua izan zan 1886an Durangon

Ez dot kantauko gizonak nozbait dabela ezautzen

Ez dala emen biotzarentzat poz osorik,

Ez dot kantauko gazteen lora zororik bere

Begi txit baten dagozalako iragorik,

Ez dot kantauko barri onaren lekuan oraiñ

Aiseak egan dakartazala ots tristeak,

Ez ta aisea bera duiñ ariñ doatazala

Eni egunak, asteak, illak zein urteak.

Enoa bere jasotera gaur Euskal-erriko

Gizon andien doe argi ta birtuterik,

Gizaldioro dagoalako berau umantez,

Atx eta mendiz dagoan legez apaindurik.

Nok zeatz kontau zenbat gerrari leor ta urez?

Zenbat lumadun eskribatzalla aiñ entzunak?

Zenbat laugin on kantari eta musika zale

Edozetara nausi direan euskaldunak?

Ez dot bere nai begi biok gaur eukiagaitik

Atsekabeen atsekabakaz negar baga,

Ez dot joko euskeldun lirau sentimentuzko

Otsakaz triste iñor jarteko ustez bada;

Ez da ori ez lira onegaz egun onetan,

Eregiteko gogoan dodan jasogeia,

Gaur dot niretzat eregigarri Euskal-errian

Oraindik zutik ikusten dodan Arbolia;

Kantau nai deutzut; zuri bai zuri Abe bizia

Zugatz danetan zu zareala Erregea,

Kantau nai deutzut zu zareala Euskeldun lurra,

Apaintzen dozun gomutagarri eskergea.

Zarealako bazter onetan gorde dozuna,

Erri bat zure kerizpeagaz aiñ librea,

Zeure semeak mendi ta atxez or eutselako

Arerioari beti itxiten arratea,

Paradisuan egoan zugatz aren antzera,

Zuk dirudizu jakituria-dun Abea,

Zure barrutik or jatzulako goruntz urteten

Jakituria zerukoaren Arbolea.

Zugan zugatz bi ikusten ditut, or Abe baten,

O zugatz bikotx paregabeko Landerea!

Begitanduten zatxatazela bizi biziro,

Bata gorputza eta bestea arimea.

Gorputza zelan arima baga beti dan illa,

Autsa, errautsa, lur puska puskat bakartzorik,

O zugatz dontsu agurgarria! Lauburu baga,

Zer ziñateke erretako zur bat besterik?

Baña, Lauburuk ipinten zaitu orren eregi,

Lauburuagaitik asi natxatzu gaur kantuan,

Kristo baño len bere euskaldunak zirealako,

Fedeagaitik kantetan illten Lauburuan.

Lauburuetan emoten eben euren bizia,

Euren fedea eta legez zaintze arren,

Orrexegaitik Erromatarren Janok ez eban

Adoralairik bapere euki inoz emen.

Lau milla urte Euskalerriak badaukaz bere,

Lauburuk bere beste ain beste bardin ditu,

Aretx santua, jaso izu jaso; Lauburu gora,

Lauburuduna beti Errian gorde egizu.

Zuregan dago euskeldun lur au personaturik,

Bere ispillu benetakoa dauka zugaz,

Zu zakustanak ikusi daike Euskal Erria

Paradisu bat dirudiala Arboleaz.

Zure frutuak ain dira bada osasuntsuak,

Arima eta gorputzerako adyutuak,

Aretx ezkurrok foru maiteak esan nai dabez,

Ta Jaungoikoa Lauburu orren lau besuak.

Nogaz bardindu ete zaikedaz zugatz bakarra?

Nogaz zeurorren antzekorik bat ezpadakust?

Nun topauko dot irudigei bat zuri deitzeko

Zeu bakartxurik Lauburuduna nik bazakust?

Nun topauko dot lurra guztia aratu arren?

Topau ezinda baldin banator gaur atzera?

Lauburu orrek gogoratuten deustazan deiak,

Noatzu Abe bardin bagea egitera.

Deituko deutzut zu zareala gure Erriko,

Apaingarria, poza, ondrea, ta gloria,

Armada andi bildurgarriai oi zeuntzelako,

Unetaraño zuk beti sartu ikaria.

Deituko deutzut zu zareala aukeratua,

Landara eta arbola guzti guztietan,

Zergatik, ez dan zure antzeko aberik iñon

Mundu osoan beste lekutan aurkietan.

Deituko deutzut gure anparua, gaur zareala,

Daroaguzan zorigatxeko egunetan,

Oneen ondoren baita dirautzut uste dodala

Nik kantetea gloriak zure kerizpetan.

Agur! agur bai, Arbola utsik bedeinkatua!

Sortu ziñean unetik zara beti zu or,

Agur dirautxut agur agur nik, barriro bere,

Jaunak zaitzala mundua mundu-zintzo, jagon.

Aretx maitea leiak errerik badozuz bere,

Zeure orriak igartuta gaur ez da ardura,

Noz aretxari igarra bada noz sartu jako?

Arrik, zerenik ta sitsik bere noz barrura?

Gabetan otz ta egunez bero egiñagaitik,

Bero zein otzen kontra egingo dizu gogor,

Euririk baga joanagaitik emen luzaro,

Aretx maitea, ez da izango beti agor,

Argaitik aretx laztana zugan aiñ sendo daukat

Itxaropena biotz guztitik nik jarria,

Lauburu zeugan dozun artean ez dala-illgo,

Eta fedean aiñ gitxi jausi gure Erria.

Lauburu ori ortik jausirik ikusi baño,

Naiago neuke atxok ikusi bera jausten,

Ene Jaungoiko euskaldunena, ez eizu itxi

Euskal-errian orrelakorik gertatuten.

Beti euskeraz zaitugulako emen adorau,

Gorde egizu euskeldun danen Arbolea,

Aretxa eta bere Lauburu direalako,

Naste bagako euskeldun utsen banderea,

Arren gaur bere egingo algaitu bedorrek batu,

Ama on batek umeak kegez besapean;

Zorionakaz bizi gaitezen zorioneko,

Arbola zutik emen daukagun bitartean.

GURE BATEZTASUNA TA ASABEN FEDEA

            1883an

Zer zare zuek atx aiñ goitsuak,

Zer zare mendi txit zarrak,

Zer zare gure errekatxo ta

Zer zare zer ibai tzarrak?

Zer zare gure iturritxoak

Zer zare itxas zabalak?

Zer zaren zuek ez dakit baña

Zare euskaldun leialak!

Guztiok zare euskaldun beti,

Euskaldun bere izango,

Euskaldun dabe zuen izenak

Mundua mundu iraungo;

Eta berbetan bazenkie gaur

Zer zendukee esango?

Erdaldun izan baño guztiok

Ill gura dogu lenago.

Erdaldun izan baño lenago

Atxok nai dogu zelaitu,

Mendi tontorrok beera jausirik

Landa eginik geratu;

Ibai errekok agortue eta

Iturritxuok mututu,

Erdaldun izan baño lenago

Lur itxasuok biurtu.

Orrelakorik ez bedi gerta,

Oraindik bizi zaiteze,

Oraindik bada egun obeak

Guganuntz egingo dabe;

Orain etsi ta zuek orrelan

Baldin amaitzen bazare,

Galduak gara euskaldun danok

Gelditu baga bapere.

Ez da ardura sartuagaitik

Plaga bat zeuen lurrian

Nok ezin leian oso garaitu

Zuek zareen artian;

Fedea illten ezpada txito

Euskaldunaren biotzian,

Plaga ori da desagertuko

Laster lurraren azpian.

Plaga orrek dauz-ipiñi gaizki

Aberats eta pobriak,

Plaga orrexek geisotu ditu

Mirabe eta nausiak;

Plaga berorrek gatxez bete dauz

Otseiñ ta agintariak,

Bai, plaga orrek azlenez josi

Izurriz erri guztiak.

Plaga ori da nire ustean

Aiñ infernutar dongia,

Plaga ori da mundu danaren

Pozoi akabagarria;

Plaga orrexek gaur zelan daukan

Zabal-zabalik saria,

Sare orretan jausirik dakust

Neure lur maite maitia.

O! neure Erri katigatua,

Bateztasunen sarean,

Zeure indarrak uts biurturik

Zelan argaldu zarean;

Esanik dago: bateztasuna

Ereiñik bada errian,

Erri au laster jausiko dala

Erbestekoen azpian.

Erbestekoen azpian zakust

Danori makur makurrik,

Euren sokakaz zeure besoak

Dozuz errime loturik;

Noz erdaldunak? Noz jantzi deutsu

Alan zuri buztarririk,

Euren burdia ibilli zara

Inoz eroan eziñik?

Mintza zaiteze agura zarrak,

Aiton itzal aundikuak,

Izan ziñeen iñoz semeok

Garean lako olluak?

Nor zan azartu zuei austera

Ol santu euskerazkuak?

Nor botatera lurrera zelai

Batzarretako Tenpluak?

Jagi zaiteze, Asaba illak,

Biztzera gure fedea,

Urten zaiteze obietatik

Sartu dakigun lotsea;

Onelan bizi baño naiago

Zenduelako illtea;

Gorde zenduen Erri santu au

Garbi euskaldun librea.

Zuen fedea zaindu balitza

Gaur bagenduan indarra,

Etsai guztiai sartzeko izu,

Bildurra eta ikara;

Eta lenago botako ziran

Mendo ta atxok lurrera,

Lotsa gorrian ikusi baño

Erri libre au onela.

Neure Erria, gaur dirudie

Israeltar gisaixuak

Zure semeak, dabiltzalako

Asko egabanatuak;

Bildurrez nago ete gaukazan

Jaunak madarikatuak,

Ez orrenbeste; nai dogu izan

Kristiñau katolikuak.

Fede onegaz alkar arturik

Guztiok batzen bagara,

Bildur bagarik azartuko naz

Berba egiten onela,

Betoz orduan, naiz datozala

Mauruak gure lurrera,

Baña joango ez direala

Orriz jantzirik atzera.

Fedetik dator batasun ona,

Batsunetik indarra,

Indarrak barriz beragan dauka

Etsaientzako itzala;

Euskal-erria orregaitik zan

Oso libre ta bakarra,

Itzalaz beti eukazalako

Erdaldun danak ikara.

Arri pisuak egonagaitik

Lotan legetxe errotan,

Gabi astunak nagi nagi ta

Geldi geldirik oletan;

Iturri askok ibai egiñik

Baldin badeuste bultzetan,

Tximisten gisan ez dira asten

Ibillten ariñeketan?

Batasuna da indarra bada,

Alperrak dira ipuiak,

Ai! bagenduke ezaguturik

Anaia laztan maitiak!

Bat ez bagara diñot benetan,

Egin ebala guriak,

Baita igesi egin ebela

Guraso zarren legiak.

Guraso zarren fede zintzoan

Goazen bai batzandutera,

Txita gaixoak doazan legez

Olloaren egapera;

Goazen aguro, baña dan danok

Bandera onen itzalera,

Bana bagabiltz laster datorkuz

Miruak irentsitera.

GERNIKAKO EUSKAL-PIESTETARAKO

      AMALAUDUNA

            1888an

Erabilli arren mundua guztia,

Leku aiñ on bat nun leike billatu?

Bene benetan da nire eretxia

Lur eskiñikoan nazala sartu.

Ementxe gozetan dodan kerizpea,

Aretx Arbola zar baten ondoan,

Ez dodala topau nai dot kantetea

Iñongo erritan Gaztelakoan.

Auxe, dogu, auxe, lur bedeinkatua,

Asabak batuten zirean lekua,

Auxe, barriz auxe, euren Arbola,

Euskaldunak jaso buruak gora,

Deadar egin daigun geure Gernikan:

«Beti Foru zale nai dogu izan».

GURE BANDERA

            Saritua izan 1888an Gernikan

            Eta gero emienda batzuk eginda,

            Euskalerriako Alkartadeko lagunen aurrean

            Egilleak gure Aretxaren azpian

            Irakurri eban 1895ko Garagarrillaren 21an

Anboto dakust triste, bai triste

Negarrez Oiz-mendia

Eusakldun goiak danak diñoste

«Ilten da zarra guztia»;

Ill zan Lelo, ill Lekobide,

Ill zan ill zan Jaun Zuria,

Ill ziran gure gizon andiak,

Iya ill Euskal -erria,

Alan ezpada esan daiala,

Arbola orrek egia.

Aretx maitea, esam egizu

Euskeraz berba egiñik,

Iñoz aurkitu ete dan lur au

Taiu onetan geixorik.

Autortu zaite zeu bere egon

Bazara orren sikurik,

Bazara egon iñoz orrelan

Ezkurrik emon eziñik,

Urte askogaz ukatu eta

Bazengoz legez zarturik?

Autortu zaite lotsa bagarik,

Arbola entzutetsua,

Autortu zaite etzara zu zeu

Aretx danetan santua?

Esan egizu zeure gloria

Zelan jarri dan gautua,

Nondik ta nora gaur zu zagozan

Orrenbestean galdua,

Iñoz ez izan baziña ñegez

Arbola Gernikakua.

Gaur emeretzi urtetxo dira

Ill jatazala bai pozak,

Zerren buztartu ein ginduezan

Sekula ez da gu motzak,

Eta euren nausi gaztelar batek

Jaurtigi eutsun aiotzak

Zergaitik zuri eutsuzan bada

Besangok itxi billoixak,

Ordurik ona pozik ez dauka

Nik legez zure biotzak.

Ordurik ona negarrez zagoz

Aretx lenago dontsua,

Zergaitik jausi jatzun tximista

Sutsu bat donga gaiztua,

Orrexegaitik ikusten zaitut

Iya orririk bakua,

Agaitik zagoz lengo aldean

Ain asko aguratua

Zure azpia nok kantau daike

Dala Batzarren lekua?

Beti ikusi or kinduezan

Jakitun danak itzalez,

Zarealako zu Arbola bat

Zerutik jatsia legez,

Zure adarrok direalako

Irabaziak odolez,

Itxi bagarik iñoz ñoituten

Dongen fede txar zitalez,

O baiña miña! Gaur erdaldunak

Darabilguez dandarrez!

Eurok indarrez ebagi eta

Darabilguez lurrean,

Darabilguez lotsa bagarik

Sua egiteko ustean;

Antxinakoak erdaldunen bat

Balebe euren aurrean

Ikusi zure orri bat bere

Zapaltzen ostikopean,

Ill edo goitu egingo eben

Galtairu zorrotz-artean.

Ill edo goitu jaritxi ziran

Garaipen andi zarrenak,

Goitu eginda gorde zirean

Lege aiñ eder aurenak,

Goitu eginda egin zirean

Munduan ezagunenak,

Agaitik ziran kantetan non nai

Gloria euskaldunenak,

Zugaitik illda eukezalako

Libertaderik onenak.

Etzinduezan Aretx maitea,

Euriak utsik or azi,

Etzinduezan iñontz bigunak

Perlakaz bakarrik jantzi,

Ezpada milla gerretan gogor

Asabak einda esetsi,

Euren odola suster danetan

Egin zenduan iruntsi

Aixe erreak zeu igartzerik

Iñoz ez eien jaritsi.

Sarritan izan ziran benetan

Uda odeitsu tristiak,

Sarri bai sarri Gaztela-aldeko

Trumoi-ots bildurgarriak,

Zugana eldu ezin zirean;

Baña euren oñaztarriak,

Ta bai atzera biurtzen ziran

Erdal-errira guztiak,

Ipar-aixeak zirealako

Lur onetako nausiak.

Alperrak ziran euren asmoak,

Utsak gaztelar indarrak,

Zirealako bai euskaldunak

Beti izaten bat danak;

Erdaldunakaz nastu bagarik

Ziran zur biziten zarrak

Euskal-legeak gordetan zintzo

Izanik zolita zalak,

Bizkaian beti agindu eien

Bizkaitar garbi bakarrak.

Agurtzen zaitut orrexegaitik

Gure garaitzen bandera;

Agurtzen zaitut izar argizko

O! estardarte ederra!

Agurtzen zaitut iraun dagizun

Zedro tantaien antzera,

Bizi zaitean eurak legetxe

Millaka urteetan aurrera.

Zabaldu daizun zeure kerizpe

Barria euskal-lurrera.

Osatu zaite eta barriro

Jasoizu bekokiori,

Zerua bera jo arteraño

Lauburu zarra eregi,

Bere besuok izan bekiguz

Beti ta beti pozgarri,

Erakusteko zer dan Bizkaia

Oraindik mundu danari,

Ezeutsalako buztartzen itxi

Iñoz erromatarrari.

Bizkortu zaite aibat lasterren

Sendatu zeure zauria,

Indar barriak artu egizuz,

Algeretu begia,

Zabaldu begi Lauburu orrek

Bere zeruko argia,

Beti kristiñau izan dakigun

Gure Euskaldun Erria,

Eta bertatik aldendu dediñ

Libertade txar guztia.

Berorregaz guk egingo dogu

Arerio danen kontra,

Zure gañetik ez da ekatxik

Egingo deuskunik bota,

Zerren Bizkaia lenago txito

Ikusiko dan lur jota,

Gure odola errekak kegez

Itxasoagaz batuta,

Gure Aretx au ikusi baño

Lauburu zarra kenduta.

O euskaldunen Lauburu zarra!

Gatoz zu adoretara,

Gatoz o aretz illezgarria!

Zure kerizpe onetara,

Arerioak jakin dagien

Gatozan ona zertara,

Gatozalako euskaldun utsak

Ementxe batzera bada,

Ots egiteko bizi dedilla

Gure Arbola laztana.

JAUNGOIKUA ETA FORUAK

            Eskribidu zan 1896an

            gure Aretxaren azpian irakurteko ustez,

            Euskalerriako Alkartadeko

            lagunen aurrean Garagarrillean

Zeruak nozbait urratutean

Gure katea lodia,

Lazotik librau egiñikoan

Zelan asten dan txoria;

Alantxe bardin abiauko da

Kantuz Euskaldun Erria,

Dirudiala pozaren pozaz

Beronek txantxangorria,

Ez Gaztelako kabelai ixill

Txori arrapalaria.

Ez dau barruan luzaro poza

Onek gordeko itorik,

Ezpada laster agertuko dau

Biotzak gañez egiñik;

Egon zalako ainbeste urtean

Kartzelan legez sarturik,

Ta ikustean zarratzen eben

Ormak lurrera botarik,

Zer jasoko dan egun areitan

Ez dakit orain ondo nik.

Oh guk orduan zelako kantuz

Dogun Zerua alabauko!

Gure Jaungoiko euskaldunena

Oh zelan dogu ondrauko!

Zelan ditugun berak eindako

Mesede danak kontauko!

Zergaitik diran gaurko negarrok

Jarriko siku betiko,

Uste doguzan egun ederrak

Diralako elduko.

Ze naigabea baña gaur dago

Euskaldun zintzo danetan!

Zeintzuk dituen biotzak triste

Sarritan gorantz altzetan,

Dakuselako Arbola zarra

Igarrik suster danetan,

Bere bizian jazo ez dana

Jazorik Erri onetan,

Non egun onak irago eta

Bizi garean dongetan.

Triste bai, triste dabiltz benetan,

Gaur gure nekazariak,

Mendietako artzaiñak mutu,

Gorderik txistu zoliak,

Ixil ixillik basoetako

Burdi irrintzalariak,

Itxasoetan bela baltzakaz

Arrantzalien ontziak;

Poza guztia galdu bagarik

Utsik dakustaz mendiak!

Berdez jantzirik eurok kantetan

Deuskue esperantzea,

Eurok ez dabe oraindik galdu

Antxiña euken legea,

Lenago legez bardin gaur bere

Nai dabe jarraitutea,

Euren euskaldun izen ederrak

Sekula bere ez galtzea,

Eta geixoak euren urakaz

Urtero osatutea!

Orrexegaitik nik bere ditut

Negarrak daridazala,

Goix guztietan zuzentzen gorantz

Begiok mendietara,

Jakin gurarik errekatxoak

Ete dakarren nigana,

Barri onen bat poztu dakidan

Biotz gaur triste dodana;

Ogei urtean gagozalako

Niniben katigu ala!

Eta txarkuok beti diñoste:

Zutik badagoz mendiak,

Uren bearrak ez dituala

Illgo euskaldun erriak;

Atxok zuzenik bere badaukez

Euren buru zar zuriak,

Aiñ gitxi erre Gaztelan legez

Eguzki sutsu goriak,

Eurok izango jakuzalako

Kerizpe egiñlariak.

Erri onetan gaur arte beti

Mendi eta atx altuak,

Izan zirean gure gaztelu

Jagola guztiz senduak,

Eurak buruak daukezalako

Iya zeruan sartuak,

Augaitik ziran kanpotarrentzat

Jaritxi ezindakuak,

Agaitik emen ez eben artu

Orporik kasta gaiztuak.

Ai! Baña Erri libre eder au

Lotuta dabe gaur jarri!

Ai! orain deutse buztarritzar bat

Samatik estu berari!

Beragaz naste baita gañera

Burdi astun bat ezarri,

Erdaldun oso gaur onek dala

Egingo luke irudi,

Baldin deituko ezpaleuskio

Euskaraz Jaungoikoari.

Euskaraz deutsa berari dei ta

Eskatzen ordu danetan,

Arren begiak jarri daizala

Errukiz Erri onetan,

Egin badogu lenago utsik

Damu sogula benetan,

Oraiñ nekatu gura dogula

Utsik euskaldun gauzetan,

Sartu bagarik barrien barri

Geiago erdaldunetan.

Bakar bakarrik guk gura dogu

Guraso zarren legea,

Geure euskaldun Jaungoikoagaz

Foruen libertadea;

Ortik kanpora guratzat beti

Beste dana zan dongea,

Ekarrelako beti nastea,

Burruka ta ezdabaidea,

Zeñen frutuak aor zelan jarri

Deuskun Aretx zar maitea.

Gu erdaldundu giñealako

Arbola, zara igartu,

Motzakin nastau garealako

Orri bagarik geratu,

Maketoakin batzeagaitik

Guk geuk zaitugu amatitu;

Baña gaur zelan oker egiña

Garbiro dogun ezautu,

Arbola gazte zure semea

Nai dogu obeto maitetu.

Zu zara bada gure pozgarri

Aretx Arbola semea!

Zugaz nai dgou aurrera zaindu

Obeto zarren legea,

Zelan zarean aiñ Aita zar ta

Euskaldunaren umea,

Bere lekuan guretzat izan

Zaitezan ortxe ordea,

Deituko deutsut zu zareala

Euskaldun Esperantzea.

Deituko deutsut Euskalerriko

Goixeko izar barria,

Zatorkuzana gure zerua

Jartera oso garbia;

Desagerturik iluntzen daben

Laño baltz astun guztia,

Udan uda ta, neguan negu,

Egiñik eguraldia,

Eldu dakigun ainbat lasterren

Justiziaren aldia.

Ondo dakit nik Iratargia

Eguzkiaren eskean,

Ibilten dala aren argiaz

Zuzendu gaizan gabean,

Jakitun onak gura badabe

Lege onik jarri lurrean

Zugana eldu bearko dabe

Ikaslarien antzean,

Lauburu zarra dakartzulako

Lege guztien gañean.

Orrexegaitik zure Ait-orren

Azpiko erabagiak,

Len beti ziran gu zuzentzeko

Zuzi gartsu ta biziak,

Itxas gizonai oi deutsen legez

Portuko farol argiak.

Orren legeak gu argiturik

Geunkazan bide garbiak,

Baña gaur doguz illunak eta

Aldats zorrotzez josiak.

Au ez bada bide zelaia,

Ezpada latz ta pikea,

Au egunerik egunero da

Osasun ona galtzea

Au da Uso bat apurka apurka

Zepotzar baten sartzea,

Gura dalako luma bagarik

Gero bertantxe istea,

Jaritxi dedin egunen baten

Egoak ebagitea.

Orrexegaitik miñaren miñaz

Atzo Arbola zar oni,

Oiz gañera nekez igota

Begira nintxakon jarri,

Ta gomutaurik gura erruak

Zelan deuskuen ipiñi,

Neure biotz au damuen damuz

Egiñik bertan erdi bi,

Oiñen gañean egon ezinda

Lurrera nintzan jausi ni!

Baña edurra lako egazti

Zuri bat urreraturik,

Ak esan eutsan gu salbetako

Dala ontzi bat bakarrik,

Jaungoikoa ta Foruak utsik,

Bertako belan jarririk,

Anaia adnok arka orretan

Sartzen bagiñan baturik,

Noek legetxe guk genduala

Urten go sano bizirik.

Ontzi orregaz jo daikegula

Oraindik euskal-portura,

Aretx gazte au osasunagaz

Bizi leiteken lekura,

Egazti aren berbak ain sartu

Zelan jatazan barrura,

Anaia danai iragartea

Etorri jatan burura

Alan kontu au esan baño len

Eneban bada ill gura!

Auxe ementxe esate arren

Oh! Aretx gazte zardena!

Onaxe nator neure anaiai

Kontu au azaldutera,

Danai deiturik bai, datozala

Ontzi onetan sartzera,

Ez gaitezela maketoakin

Geiago nastau aurrera,

Nai badabe eurak jarri daiela

Legea gura antzera.

Oh! Esperantza gura zarean

Aretx samur ta laztana!

Orra or datoz Bizkaia legez

Gipuzkoa ta Araba,

Orra or dator oneen antzera

Bai, Nafarroa azkarra,

Baita Frantzian beste anaiak

Diñoe elduko dirala,

Zazpirok egin daigun Erri bat

Deritxakona Euskara.

Bai, Eguzkia, markau egizak

Eske gagozan orduak,

Baita argitu guretzat izan

Diranak areriuak,

Ainabat lasterren kontuan jausi

Daitezan euren buruak,

Ezaguturik gure legeak

Dirala Jaungoikozkuak,

Ots egin daien bear dirala

Bizti euskaldforuak.

GURE ARBOLA GAZTEARI

            Eskribidu zan irakurteko ustez

            gure Aretxaren azpian 1897ko Garagarrilean

Itxasoaren erditik iñoz

Farolen bati begira,

Pilloto larri ibilli dana,

Ontzia salbau ezinda; Nekez da larri

Zelan eltzen dan

Nai eban portu ta errira,

Modu berean ni bere nator

Arbola onen azpira,

Basamortutik gabaz ementxe

Ikusten neban argira.

Leiak gogortu arren goietan

Iñoz edurtza andiak,

Urtzen basitu ikutuagaz

Eguzkiaren begiak;

Zer egin daike gaur nire biotz

Bigun ta argizagiak,

Ikututean aurrean dodan

Euskaldun izar biziak,

Agertu baño neure barruko

Sentimendu zar guztiaK?

Arantza min bat dot biotzean,

Odei astunak buruan,

Neure eztarii moteltxo onek

Trumoe baten moduan,

Adierazo daian nai neuke

Tximistazoka munduan,

Zelan oraintxe sartu garean

Arbolearen ortuan,

Edo obeto esan dagidan

Euskaldun Paradisuan.

Jaikin begie gaur Aretx onen

Azpira batu gerala,

Euskaldun zarren seme zintzoak

Erdaldun bildurrik baga;

Maketo batek emendik bota

Egiñikoak bagara,

Gura dogula urtero batu

Dei egitera bertara,

Egin euskuna egin ebala

Nausi zalako indarra.

Jakin begie bere ezpata

Gaur bada biar eztala,

Jakin begie sekula baña

Ez dala illgo Euskara;

Arbola zarra ill bazan bere

Seme bat emen badala,

Eta zelan dan berau orritsu

Eta besangaz zabala,

Bere azpian zarren Batzarrak

Oraindik eingo dirala.

GURE ARETXAREN KERIZPEA

            Eskribidu zan irakurteko ustez

            gure Aretxaren azpian 1897ko Garagarrillean

Egiñagaitik Mundu

Guztia aratu,

Au lako kerizperik

Baña non billatu?

Nik beintzat nai ta nai ez

Bear dot autortu,

Kana euskaldunean

Gaur nazala sartu,

Eta biotz au zelan

Aiñ jatan zatitu,

Ez dakit bizitzeaz

Zelan dan gelditu.

Ez dot iñon zapaldu

Lur bat aiñ dontsurik,

Paradisuaren antz

Geiago dabenik,

Bertan daukagulako

Aretx bat zutunik,

Mundu danak Arbola

Santua deiturik,

Osterantzean, non da

Beste Gernikarik

Arboleaz ainbeste

Entzute daukanik?

Bere azpian barriz

Zeinbat gizalditan,

Batu ziran asabak

Euren legegintzan;

Eta nik gaurkoagaz

Egon naiz birritan

Deitzera euren seme

Nai dogula izan,

Eta aurrera bere

Urtero bai bertan

Gura neuke anaiok

Alkartu gaitezan.

EUSKALERRIREN NAPARRIA

      AMALAUDUNA

            1898an

Ur gasa danak iruntsi nairik bere barruan,

Beti gazirik itxasoa da aurkituten;

Kolorez baltza jaiotzaz dana bere narruan,

Eguzkiaren argiak ez dau zurituten;

Ezaiña danik, edergarriak bere buruan

Ipiñi arren, noz ikusi da edertuten?

Atxak zutunik dirauen legez euren lekuan,

Orreik ez dabe lengo aririk urratuten.

Bardin odolez garbia danak mundu onetan,

Gurasoz badau osasuntsua aragia;

Ze esan daiket Euskalerria danak zanetan

Erdaldundurik orain badakar arpegia?

Itz min zorrotzok baño besterik ez dot topetan,

Maketoena dala dakarren Naparria.

GORATASUNEZKO KANTUAK

ANTONIO OKENDO

UMANT DONOSTIARRAREN ALABANTZAK

Kantauritarrak asko dira ospetsuak,

Gerrarietan barriz inor ez lakuak,

Naiz dala liorreko, zeiñ itxasokuak,

Guztirik izan dira biotz andikuak,

Etsaiak itxiteko beti birrinduak.

Nun aurkitu leiteke beste bat bardiñik

Antonio Okendo zarian lakorik?

Kondairak aztertuko dituguz alperrik,

Ez da antxiñako ta aiñ gitxi gaurkorik,

Bigarren Okendorik billau leitekenik.

Milla bosteun ta irurogeita amazazpi

Garren urtian ziñan mundura etorri,

Zure izen ta otsa euskeldun danari,

Biotzian sartuta nai neuskio itxi,

Alabau zagiezan umant andiori.

Amasei urte bete noz jatzuzan zuri

Erregerentzat ziñan sartu serbitzari,

Zure doaiak aiñ laster egin eben argi,

Erriak zoraturik zinduzan ikusi,

Ziñalako beretzat seme ondragarri.

Denpora gitxi barru jaditxi zenduan

Ibiltia armadan itxaso barruan,

Gaztia izan arren oraindik munduan,

Ogeita zazpi urte zeunkan inguruan

Korsario bat goitu zenduan beinguan.

Mallak igoaz laster zinoiazan gora,

Olandarrai biziro egiñagaz gerra,

Zeintzuk etorri ziran gure kosta aldera

Al ebezan ontziak erre ta galtzera,

Ez bazenduz zuk arin bialdu atzera.

Ene euskeldun anaiak zeln neikez esan

Okendoren jazarrak noz eta nun ziran?

Eundik gora zirala dago kondairetan,

Arritzeko ezpada, ain burruka askotan

Ontzi bat galdu baga urten zan danetan.

Baña oraindik gero egin zituzan bi,

Lengo danen artian diranak azkarri,

Entzun bagarik nori burura etorri?

Ondra bi, baña aundiok, zor jakoz berari,

Antonio Okendo Donostiarrari.

Milla seireun ogeita amaikako urtean

Estu ziran plaza bi Brasilgo partian,

Eskuadra etsai bat ebilkuen jiran,

Erri areek bildurrez alan bizi ziran,

Antonio Okendok nasaitu artian.

Etsaiaren buru zan Adrian Hanspater,

Okendo juakola jakitun zan laster,

Amasei ontzigaz an jako aurkeztuten,

Berak beste ainbeste orduan dauz artzen,

Ontzidi bardiñagaz burruketa arren.

Gure Kapitainari dua jo artian,

Artzen dau trabesera brankiaz azpian,

Nai nok esango eban au an ikustian,

Izango zala nausi burrukan Adrian,

Baldin urten baleutsa alan azkenian.

Zer uste dok Adrian. Olandar arrua,

Okendo itxitia alan lotsatua?

Itxok, itxok puskaten, ez dok ain mamua,

Eldu dok eguna ta badatok ordua,

Ikusiko doguna gaur nor dan goitua.

Zortziretan abiau ta laurak artian

Ezpatia Okendok erabillan goian,

Siatu zan bakotxa al eban bestian,

Bazan estutasuna, bazan larria an,

Zeiñ urtengo ete zan nausi azkenian.

Urik etzan agiri, ezpada odola,

Itxasuak aiñ gorri iñoz egon ez da,

Ikaragarria da an bota zan illa,

Guriak seireun urta, ya areek bi milla,

Milla aingerua! ez da desbardin txikiña.

Azkenez bere orra, zer jaken gertatu,

Gure tiro-tako bat jaken bada sartu,

Santa Barbaratik, ta ontziak sua artu,

Beraz naste nun ziran soldau asko ondatu

Adrian bere guraz itota geratu.

Nai izan baleu onek umildu burua

Okendok laster eutsan amongo eskua,

Baña jarte ez arren alan lotsatua,

O! zer gatx txarra dan izatia arrua!

Etsi ta bota eban uretan burua.

Beste ontzidi dana igesika dua,

Ikusi ebanian burua galdua,

Euren bandera bere guriak artua,

Orra, bada Adrian betiko goitua,

Eta Okendo barriz oso goratua.

Baña beste garaitz bat inoz ez lakua

Kantauko dodana da danen gañekua,

Milla seireun ogeita emeretzikua,

Noz itxi eban dana oso ikaratua,

Olandarren armada bildurgarrizkua.

Antonio guria Kadizen urten da,

Paises-bajosetan laguntzera dua,

Olandarrai barriro kontra egitera,

Eta eldu zanian Dunas ingurura,

Duakoz amazazpi ontzi ekitera.

Une artan Okendo artu eben soilla,

Lagunak zabaldurik ebiltzan bada,

Danai gogor eginik, nun arerioa,

Ontzi bat an galsuta, oso lotsatua,

Arratsalde erdian igesi badua.

Okendoren adore ta biotz andia,

Norbaitek esango dau zan zorakeria,

Baña zer zan besterik aren egarria

Ezpada goitutia olandar etsaia,

Kristau katolikuen gerrari bizia?

Ogei ta bat ontzitxo dau bere indarra

Eunda amalaugaz laster duako Olandarra,

Gure bakotxarentzat bost irago bada,

Zeñek esango leuke bertan beriala

Ez ebela goituko armada ain txikarra?

Ondotxo beben bere etsaiak pagadu,

Beinik bein ogei ontzi euskuezan goitu,

Bat ondatu ta beste batzuk preso artu,

Eta gañerakuak ziran eskumatu;

Kapitanaz Okendo soillik zan geratu.

Orduan bai daukala Olandarrak poza,

Usterik laster zala Okendo goituta,

O! mundu bat osua arritzeko gauza!

Eskuadra danari egiteko kontra,

Antoniok oraindik badauka biotza.

Dunasera guazen, bildurrez betia,

Batek, nai ezpadogu, dinotsa galtzia;

Nun erantzuten deutsa: Etsaiak atzia,

Iñoz ez dau jaitxi niri ikustia,

Ta zelan leiteke gaur ondrau loitutia?

Ez bildurtu mutillak, biziak galduten,

Lagun biozkatuai oska jake asten,

Geure fede santu ta Erriko ondriaren,

Ill biar bada bere danok ill gaitezen,

«Santiago ta eurai», mutillak zaill emen.

Alperrik jarten dabe an inguratua,

Alperrik etsaia da eskuadra altsua,

Kapitanaz bakarrik Okendo gaixua,

Aurkitu arren, dau ak biotz ain sendua,

Beragaz baleu legez eskuadra osua.

Ogei ontzi ia ur oso ondaturik,

Etsai burua iges dua epel epelik,

Kapitana guria zapaldu bagarik,

Galdu ez zedin bera oso bildurturik,

Antonio itxita gloriaz beterik.

Estados-Unidosetan laster aurkeztu zan,

Barriak jakin arte jentia estu an,

Olandarren buruak nun autortu eban,

Okendo Kapitanarrealaz beguan,

Ez ebala goituko ez inok munduan.

Orra berba gitxitan etsaien omena,

Iñok emon leionik da au andiena,

Jaso daigun guk bere erritar aiñ ona,

Dalako gauz onaren alde ebillena,

Antonio Okendo gerrari zaillena.

Gloria gaur Okendo gerrari andia,

Donostiaren ondra, umant eregia,

Gloria Kantauritar izar ain argia,

Kristiñau zintzo eta fededun bizia,

Munduak ta zeruak beizue saria.

KOSME DAMIAN TXURRUKA

ITXAS-GIZON UMANTARI DAGOKION OÑ-ALKIA

            Gipuzkoako euskeran

            Saritua izan zan Donostian 1881an

Ez da egia gizaldi askok

Zura dutela usteltzen,

Ez da ziurra urteak ere

Gaztea dutela zartzen,

Ez da jakiña gure bizitza

Denborak duela aitutzen,

Eta umantak beti bizirik

Nola ditugu ikusten?

Gizon txikien egiñ guztiak

Kia bezelaxen berdiñ,

Eriotzak putz egiñ orduko

Oi ditu denak desegiñ;

Umant argien azaiñ aundirik

Denborak nun ta noiz du ill?

Noiz eriotzak burrukatzeko

Biotzik dauka oiekiñ?

Nola zanpatzen duten umantak

Oñ-alki galant ederra,

Beren azaiñak zanpatu zuten

Eriotz zital okerra;

Illunduko onek aixago luke

Egun setiko izarra,

Itzali baño gizon ospatsu

Eta umanten izena.

Umant andiak nola dituan

Ainbeste Euskal-erriak,

Gaur alabatu gura nituke

Baten bertute argiak;

Milla ta aundiak badira ere

Emengo aitz zeiñ mendiak,

Dira geiago ta aundiagoak

Seme txit miragarriak.

Beraz, ez aite Arno i ere,

Ez aite izan aiñ arrua,

Ainbesterako altxaturikan

Lerden lerdenik burua;

Seme bat badek ire errian

Askozaz altuagoa,

Zeiñen oñ-alki, gaur ipintzeko

Ez aut billatzen naikoa.

Motrikok dauzakn mugen artean

I aiz txit errez barrutzen,

Kosme Txurrukak leku gaiego

Ordea ziguk eskatzen;

Erria ez ezik erresuma bat

Ez diat diña billatzen,

Bere izena nijoalako

Mundu guztian zabaltzen.

Apolo zure laguntasuna

Ederki letorkit emen,

Bial zadazu musa eder bat

Argitutzera gaur arren;

Baztar danetan nere kantua

Gozoro adi dezaten

Eta euskaldun umant batekiñ

Arri ta zurtu ditezen.

Zurtu ditezen txikiak oso,

Zurtu ditezen aundiak,

Zurtu ditezen gizon illunak,

Zurtu ditezen argiak;

Zurtu ditezen denak guztiak,

Enztunik bertute aundiak,

Gipuzkoako seme ernai baten

Guztizko miragarriak.

Miragarriak dirala guztiz

Esaten ez det lotsarik,

Probatzeko ere itztxo bi baño

Ez ditut bear besterik;

Mundu gztiak ikusi beza

Ote diodan gezurrik,

Ote diodan Txurrukagatik

Izan du ez dan gauzarik.

Nun da bestela itxas-gauzetan

Nun da onekin berdiña?

Nun da Txurrukak aiña lan aundi

Nun da beste bat egiña?

Nun armari ta buruzaririk?

Nun au lako mapagiña?

Nun izkribatzen, nun arkitzenda

Nun Kosme beziñ bikaiña?

Ez det billatzen liburuetan

Bat jartzekorik onduan,

Ez det billatzen ainbeste doaiz

Jantzirik onen moduan;

Ez det billatzen gaurkuan,

Ez det topatzen, ez det arkitzen

Iñortxo ere munduan.

Bakar bakarrik billatutzen det

Kosme Txurruka aundia,

Bakar bakarrik topatutzen det

Doai danakin jantzia,

Bakarrik nola izar danetan

Argien dan Eguzkia,

Kosme ere da itxas-gizonen

Umant danetan nausia.

Kondairak kanta beza nai badu

Ill zala gure umanta,

Irabazirik Trafalgarreko

Jazarran toki galanta;

Kantatuko det baña nik beti,

Ori orrela ez dala,

Koroi ederra gozatzera igo

Zuela zeruetara.

Kantatuko det bizi zaigula,

Gizon aiñ miragarria,

Kantatuko det bere bizia

Dala eziñ ilgarria;

Kantatuko det bizitza ori

Dala umanten saria,

Umant artean zeruan berriz

Dala Txurruka jarria.

Oh! Kosme, jaso albanizuke

Gaur nai nukean dorria!

Itxasoaren erdi erdian

Olimpo beziñ aundia!

Bere gañean ikuste arren

Altasunez zu jarria,

Zeradelako España baten

Seme aiñ onragarria.

Orrelakoxe jargoi eder bat

Zerorrek dezu merezi,

Arrigarrizko bertute oiekin

Dezulako irabatzi,

Mundu danari beatz onekin

Zatzaiodan erakutsi,

Oiuz esanaz ara an! Txurruka,

Nun jarri dedan ikusi.

NERE ADISKIDE LAZTAN

            On Jose Manterola zanaren

            Andre Eloisa alargun atsekabetuari

            Gipuzkoako euskeran

Damuz gau eta egun, O gaur andre Eloisa!

Bizi zerala dakit, lutoz esatalirik,

Ez al dakizu bañan, denok bear degula,

Iges beste mundura noizbaiten emendik?

Ezagutzen det ongi, dela oso tristea,

Zu zeraden antzera alargundutzea,

Ezagutzen detala, diotsut berriz ere,

Zure senarra lako bat zer dan galtzea.

Ezagutzen det, a bai! dezula gai naikoa,

Dezula suerte bat bizitzeko triste,

Ezagutzen det zure senar onak adiñbat

Zerorren amak ere etzaitula maite.

Ezagutzen det iñork, ez dizula kenduko

Bizi zeran artean bere oroipena,

Dazaut biotz orretan daukazula zauri bat,

Ill arte gordinkiro iraungo dizuna.

Bakarrik al dezake pena ori arindu,

Bakarrik barren ori gauza batek poztu,

Bakarrik ark ditzake munduko lazeriak,

Bakarrik pena oiek ondoen gozotu,

Bakarrik esango det, bakarrik bera dala,

Bakarrik alargun ta ume zurtzen poza,

Bakarrik zeñek biotz estu estu dagona

Zizpuru egiñ arren jarten duen lasa.

Bakarrik degu bada, zuk dakizun bezela,

Pozgarririk onena daukagun Fedea,

Gañera berarekin batera biotzean

Zerura igotzeko daukagun ustea.

Bakarrik antxen bada. berriz bilduko gera,

Gure guraso, senar, seme alabakin,

Bakar bakarrik antxen, berriro ez illtzeko

Bizi egingo gera beti elkarrekin.

Bañan ara baño len, ementxen bear degu

Lendabiziko bian ementxen penatu,

Ementxen bear degu, emen emen kurrean,

Eriotza larria iretsi ta artu.

Santuak ere zuten malla onetatikan

Pasa ta egan egin Zeru ederrera,

Gure Jesus maiteak, bere Ama laztanak,

Orobat artu zuten tragua berbera.

Alaxen egunen bat izango da guretzat,

Etorriko zaiguna erio garratza,

Koraña zorrotzakin lapur bat bezelaxen

Kendutzera betiko bizi ta asnasa.

Bañan ez da ajola, betor nai duenean,

Betor, erasotzera amorru bizian,

Ez dio ez ardura, Jaunarekin bagaude

Garbi ta adiskide gu kozientzian.

Betor, eldu bezaigu, azpiratu gaitzala,

Bere atzapar zorrotz erpe luzeakin,

Bañan bere garaitza bakarrik izango da,

Soillik gure gorpuztxo erbal illkorrakin.

Zergaitikan anima, ezin dezakean ill,

Dalako ezillkor ta beti betikoa,

Nork ona baldin bada daukan zeru eder bat,

Eta antxen bizitza zorionekoa.

Eloisa! zure Pepe, ere ona zalako,

Igo zuen Zerura beraren animak

Aingeruak bezela araxe ega zuen,

Gozatzera betiko, o zer atsegiñak!

                   * * *

Kuraitu zaitez arren, kemen artu Eloisa!

Alaitu eta epe piskatxo bat artu,

Nekeetan oi ditugu, lorerik bikañenak,

Frutarik gozoenak Zerurako bildu.

Laster iragoko da, erbeste onetako

Denbora labur eta naigabez betea,

Etzuen Jaungoikoak guretzako ez egin

Orain arkitzen geran mundu añ tristea.

Beste toki bat degu guretzako egiña,

Nun ez dan iñoiz ere egunik illuntzen,

Beti negurik gabe, beti beti eguzkiz,

Beti uda berria antxen da arkitzen.

Beti soñu gozoa, beti aingeru-kantak,

Negarrak an ez dute zer ikusirikan,

Iñork ez daki zer dan pena ta naigabea,

Zeren an ezdagoan penen usairikan.

Eta atsegiñezko itxaso zabal artan,

Igarian ikusten det zure senarra,

Nundik aditzen dizun, nundik zuri entzuten,

Zotin zizpuru eta auen ta negarra.

Andikan, bai, Eloisa, lagun egiten dizu,

Jaunari esaktuaz dizula grazia,

Onez eramateko lurreko naigabeak,

Gero goza dezazun Zeruko gloria.

MANTEROLAREN ERIOTZEA

            On Antonio Arzac jaunari

Jatsi zakidaz euskaldun musa gozo eztia,

Edo jaso neu oraiñ Parnaso alderontza,

Soñutu daidan Apolok emon eustan liria.

Negar egiñaz euskaldun baten eriotza.

Negar artean kantau dagidan bere bizia,

Kantau dagidan jaditxi eban garaipena,

Kantau dagidan, oraiñ gozetan daben gloria,

Kantau dagidan bere betiko oroipena.

Kantau dagidan, umantak bizi arren goietan,

Kantau dagidan, baita dirala beian bizi,

Kantau dagidan, naiz lurrean ta, naiz zeruetan

Toki bietan oi deuskuela egiñ argi.

Kantau dagidan, baten argia eldu jatala,

Baten errañu, saeta zorrotz bat lakua,

Osterantzean, zelan aurkitu nindeke bada,

Berez gogora datorkidala itz neurtua?

Egi egiaz isurten dabez ona ta ara,

Eguzkiaren antzeko tximist garrezkoak,

Baña ez dira iñok gordetan aren erara,

Iñoz ez ditu bere gu legez, artzen loak.

Areek dagoz zañ, beti zoli ta iratzarriak,

Beti gloriaz eta bertsozko kantuetan,

Beti otseztiz an bizi dira biursariak,

Etorkiaren Iturburua alabetan.

Ze pensamentu goratu eta Jaungoikozkuak

Antxe jakezan errez burura eratsitzen!

Ez dituanak sekula bere adimentuak

Beeko gauzetan orren arira billatuten.

Baña atarako bear da igo Olinpo baño

Askoz gorago dan mendi baten txuntxurrera,

Ezarriteko begiak ondo andik beerago,

Mundu, Illargi, izarrak eta Eguzkira.

Eta oraindik goruntza barriz begiraturik

Zeñ zurgarri dan euren Egilla dan Jehoba!

Nori aro ta eskuetako palmak etzunik,

Itzalez egin oi deutsezan txit umil opa.

Apolok baño lira obeak deutsez soñutzen,

Homerok baño bertso obeak bere bota,

Berba ederrez Zizeron dabe atzeratuten,

Jakituriaz Salomon izten zapalduta.

Zelako toki zoragarria egatu eban!

Usoa legez sotil izan zan arimeak,

Bere egoak astinduagaz uts-urdiñean,

Billatu arte atsegiñ, gozo, poz beteak.

Zelako pozik! a! elduko zan Iratargira!

Ta pozagorik andik urrengo Eguzkira,

Askoz pozago izar argiak beian itxita,

Argiago ta pozgarriago dan Tokira.

Baña gu emen deslai itxirik umezurtz gisan,

Ama gaixorik daukagunaren albotxuan,

Zergaitik bada gure burua orrelan ill zan?

Ez al ekian zelan jareiten gu ginduan?

Ez al ekian bizitzearen loran joiala

Gizonak daukan aldikadarik onenean?

Ez al ekian zeruraturik oraindik ala

Gaixorik Ama izten ebala gaur lurrean?

Ez al ekian zala argi ta zala izarra?

Zala maexu bat legez guretzat, ez ekian?

Errañuz zabal mundu guztira aurkitzen zala

Zergaitik largau ete ginduzan illunian?

Ez al ekian itxasgizona orratzik baga

Aurkitzen dala beti itsuan, beti larri?

Ez al ekian armadan nausi iñor ezpada,

Galdu oi dala burrukaldia guztiz sarri?

Baña. urakan gogorrak oi dauz zugatzak ausi,

Eta alantxe esetsi eutsan gatx dongeak,

Aretx gaztea izanagaitik lurrera jausi,

Eragin eutsan urratuagaz suster meak.

Eriotzeak iruntsi eban, o barri miña!

Eta arrezkero gaixorik nago biotzian,

Azturik kantu poztugarriak daukat zotiña,

Daukat torapil, mingotz, estu bat eztarrian.

Ill zala bada, irakurten dot nik aspaldian,

Euskaldun neurtitz ta moldaera samurretan,

«Ill zan» diñoe eskribitzallak berba larrian,

«Ill zan» malkozko letrakaz dakust paperetan.

«Ill zan» baña, nor itanduten dot ill jakun bada?

Ill zala negar malko tantakaz ipinteko?

Ill bazan bere, ez ete dago ill egin zana

Ill ez danen bat bere utsunan betetako?

Ill zan, betiko gure Amaren osatzallea.

Ill zan Euskera gura ebana sendo jarri,

Ama osatu baño lenago eriotzea,

Etorri jako, o zorigatxa semeari!

Ill zalako gaur, orra tristerik gure sortitza!

Ill zan gorputza aurkietan da obipean,

Bere arimak zeru goietan dauka bizitza,

Bere izenak euskaldun danen biotzean.

Illunik dago baltzez jantzirik Euskalerria,

Ill jaiolako semerik oneen Manterola!

Naibageturik gaur ikusten dot Ama maitia!

Ezin da poztu! ezin bizkortu au iñola!

O Manterola! deiez dagotzu Ama Euskera.

Eskatzen deutsu zeru altura anparua,

Bialdu arren egiozu gaur ortik lurrera,

Osagarri bat egogi eta adjutua.

Bialdu-yozu ortik indar ta sendotasuna,

Onek lurrean munduak aña iraun daian,

Gorde daiogun guk bere zure semetasuna,

Maitatu daigun zure antzera beti leial.

ARTE NAGUSIKO NEURRIA

            Gipuzkoako euskeran

            Euskal-festa onen asmatzalle eta gidari on Jose Manterola zanari koroitzea

            Aita Jose Ignazio Aranakoari

Baten gloria gaur

Ongi kantatzeko

Nere musaren det

Putza sentitzen,

Onek gezurrezko

Alabarantzikan

Ez daiki iñori

Beñ ere ematen;

Eta bai gloria,

Onra ta alabantza

Merezi dutenai

Zintzo jasotzen,

Orisen berori,

Gizon andi bati

Orain egitera

Dijoa asten.

Izanagatikan

Bertsolari motza,

Nere laudaki au

Ez det saltzeko,

Baizik gure umant

Jakintsu zan bati

Zor diogun otsa

Zabaldutzeko;

Mundu os-osoan

Aren izen ona

Leor ta itxasoz

Barreatzeko,

Euskal biotzetan

Bere oroipena

Beti beti bizi

Erazitzeko.

Asmo andikoa,

Ernai ta trebea,

Beti bearrean

Au zan saiatzen,

Zeñen lanak azkar

Moldizkiratuta

Arranoen gisa

Zuten egatzen;

Jose Manterola,

Argatik guk beziñ

Asko Amerikan

Zuten maitatzen,

Orra or noraño

Aren entzuteak

Bere Donosti au

Zuen onratzen.

Euskaldun arraza

Bizi zan tokitik

Artu oi zituen

Agurrak naiko,

Borondate on bat

Sortutzen zitzaien

Bere izkrisbuak

Letu orduko;

Argatik zitzaigun

Izar bat bezela

Gure Euskal-Erri

Laztanerako,

Zeñen onagatik

Irago oi zituen

Burua nekatzen

Gau ta egun asko.

Bere Probintziko

Gia egin zuen,

Moldatu euskaldun

Kanta-tegia,

Euskal-Erriaren

Izenaz asmatu

Gure errebista

Laudagarria,

Kalderoni jarri

Euskaldun-oroitza,

Irabazirikan

Garaisaria,

Ama Euskarari

Drama bat azkenez

Antolatu oso

Miragarria.

Eman zion bada

Febok jakindea,

Alde askotara

Aditutzeko,

Likon, Temisteo,

Naiz Akreonte,

Iñork ez bezela

Iduritzeko;

Argatik erakin

Oraiñ arkitzen da

Betikotasunez

Bizi izateko,

Gizon ospatsuen

Errañuz josirik

Pindoko menditik

Gu argitzeko.

Orra, or esan da

Zeñen trebea zan

Orra, Manterola

Paregabia,

Orra Zerutikan

Artu zituena

Asko grazia ta

Anitz doaia;

Orra guretzako,

Orra, or maisua

Orra, euskaldunok

Ispillu gaia,

Beroni jarraitzen

Arren izan bedi

Gure alegin ta

Danoen naia.

Ontziak igaro

Arren uretatik

Ez dute oñotsik

Uzten bidean,

Baña bai, zuk Pepe,

Utzi zenituen

Bizitz onetako

Itxas gañean;

Jarrai dizaiegun

Zintzo zuzenkiro

Zure arrastoai

Leialtadean,

Bizitu gaitezen

Oitura zarrakin

Zoriontasunez

Euskal-lurrean.

Koroi bat argatik

Ejo nai nizuke,

Zure buru ori

Apaindutzeko

Lorerik ederren,

Ostorik onenak

Batzuk ta besteak

Nabill biltzeko;

Ustai bat eginda,

Palma bat gañera

Dagokizun gisa

Eskñitzeko,

Baña bear diña

Enaiz gisajo au

Orrelako lan bat

Antolatzeko.

Azkenez fest'onen

Ziñan gidaria,

Beronek zor dizu

Oraiñ gloria,

Marmol zabalean

Urrezko letrakin

Zure izena or

Dauka jarria;

Zere oroipena

Nola izango dan

Gaur, geroz ta beti

Ezilgarriak,

Goratu nai zaitut!

Festa lagunokin

Uri onetako

Seme argia.

Goratu dezagun!

Anaia maiteak,

Goratu dezagun!

Oiedez gora,

Zeren beragatik

Leku urrunetan

Gaur duten onratzen

Gure Euskara;

Eta beragatik

Esan dan bezela

Euskerazko fest'au

Sortua bada,

Gloria berari!

Koroitu dezagun!

Gure zuzentzalle

Zan Manterola.

Koroitu dezagun!

Arrosa txit gorriz

Sugarraz zebana

Maite Erria,

Koroitu dezagun!

Lirio txit zuriz

Zalako euskaldun

Uts ta garbia!

Koroitu dezagun

Bioletaz ere

Zeren jakintsu ta

Zan umildia,

Koroitu dezagun!

Oraiñ Aritz ostoz

Ill arte zalako

Fuero-zalia.

ASTARLOA ASKO JAKIÑARI ALABANTZAK

            Saritua izan zan Durangon 1886an

            Sinismen osorikan ezin artu oni,

            Euskera ezagutzen ez debanak ongi,

            Baña autortuko da gogoz eta garbi,

            Bera ikasitzera nai debanak jarri.

                  (Iztuetak Gipuzkoako kondairaren 10en planan)

Ezin kantau nei ezelanbere

Astarloarik ill zala,

Ezpada txiki begitandurik

Mundu au itxi ebala;

Osterantzean odeiez gora

Begiratuten dodala

Zelan dakust an eder ederrik

Aingeru baten erara,

Izarrik izar iges egiñaz

Usobat dirudiala?

Nire bular au isiotzen deust

Berak alako modutan,

Adimentu au argitasunez

Ainbesteraño betetan;

Orren sarturik zerren daukadan

Astarloa nik burutan,

Enaz aurkitu zoro bat legez

Sekula modu onetan,

Gogoa ezin dodalako gaur

Ipini beste lekutan.

Bere gorputza lo euki arren

Eriotzeak besuan;

Suberte ori daukagulako

Jaiotakuok soruan;

Aren izena, zeiñ obik baña

Ezkutau daike barruan?

Eriotzea badabilkio

Ikaraturik albuan,

Izen argi au bizi dalako

Ill-ezgarrien munduan.

Agaitik kantau daioguzan gaur

Garaitzak Astarloari,

Paradisuan sortutakotzat

Euskera daukan Jaunari,

Eta sinisten deutsadalako

Bene benetan berari,

Gura neuskioz jo alabantzak

Euskeldun eguzkiari,

Ene eretxiz iñoz Illargi

Izango etxakunari.

Erdue bada gipuzkoatar

Menditar maite maiteak,

Erdue Araba zelaietako

Euskera zale zaliak,

Pirineo ta Ebro artetik

Erdue napar anaiak,

Erdue bere Bidasoatik

Beste aldeko aidiak,

Zuek eta guk garealako

Aita Tubalen semiak.

Zuen biotzak taupa bai taupa

Ez aldeutzue egiten?

Durangoruntza urreratzeko

Ez deutzue gaur esaten?

Ene anaiak otallu baten

Ingurura arin guazen,

Ots egitera Astarloaren

Izena galdu ez daiten,

Oin aulki baten deutzagula gaur

Irudi on bat jarriten.

Ekarrizuez al dituzuen

Lurrungei usaintzuenak,

Ekarrizuez aztu-bagarik

Palmarik dotoreenak,

Ekarrizuez ereñotzezko

Arorik albait onenak,

Baita bertsorik euskera gogoz

Ondoen moldatuenak

Eskiñiteko Astarloari

Doerik eregienak.

Jo, jo soñuak pozen, pozagaz

Orain musika zaleak,

Jo euskeldunen aire politak

Zortziko alegereak;

Jo soñu orrek direalako

Bakar bakarrik gureak,

Direalako gure Amari

Jaio jakozan umeak,

Erbestekoen soñuetatik

Izpirik artu bageak.

Etxapleruak bota aidera

Igo dagien zerura,

Gure kantuak jaso daiezan

Paulo dagoan tronura,

Eta begira zelan jausiten

Jakuzan lorak sorura;

Zuri gorriak, urdiñ oriak,

Ta argiak izar modura,

Bere irudi miragarria

Dagoan aulki ingurura.

Zelako gauza arrigarriak

Daukaguzan gaur Durangon?

Ikusitera etorri baga

Eneban gura nik egon,

Ene anaiak, alabau bada

Gizon andiren bat iñon,

Bear deutzaguz alabantz asko

Guk bere Paulori emon,

Etxakolako oraiñ artean

Zor geuntzan legez jaramon.

Jainko fama zabaltzaillea,

Etzaitez jardun orren ur,

Zoaz lurraren kabuetara

Joizu Nordea, joizu Sur,

Eguzkiaren ondoren gero

Zabiltz zoli ta zabiltz zur,

Mundu danari egiñaz jira

Atzera zakidaz biur,

Ereindakoan Astarloaren

Otsa tronpetaz ur ta lur.

Esan egizu Paulo gureak

Probau ta itxi ebala,

Izkuntzetatik antxinakoen

Zelan dan gure Euskera,

Esan egizu errazoiagaz,

Deituten jakola zarra,

Esan egizu onik aurrera

Deitzeko beroni Ama,

Leku urriñetan zitualako

Nozbaiten umeak laga.

Esan egizu Euskeraz dala

Asia zein da Asiria,

Irlanda legez Olanda berdin,

Dala euskera garbia,

Afrikan eta Europan bere

Badala euskal-sustraia,

Paulo andiak dirauskun legez

Barriz España guria,

Duda bagarik dago euskeldun

Izenez bete betia.

Esan egizu beroni arren

Emon daitzela gloria,

Larramendi ta errok zegaitik

Dauken erdia jarria,

Irurak andi badira bere

Au dala aiñ miragarria,

Dariolako iturri bati

Legetxe jakituria,

Agaitik eban jaso zerura

Euskera miragarria.

Irakurri bei bestelan nai nok

Euskeldun apologia,

Baita lenengo berbetearen

Gañeko errazoi-aldia,

An topauko dau zolia danak

Paulo ikastun andia,

An topauko dau aren buruak

Zelan dan arrigarria,

Zeñi ezin nik ipiñi neion

Noraño daukan neurria.

An ezagutu leike edonok,

Ez dala iñor ikusten,

Euskerearen susterrak ziatz

Pauloren gisan astertzen

Gure jakitun danetatik bat

Onegaz ez da bardintzen

Au da ain gora euren artetik

Bere buruaz urteten,

Pirineoak dituen legez

Gure mendiok apaltzen.

O! gizon andi eta illezkor

Durangon jaio ziñana!

Milla zazpireun berrogei eta

Amabiko urtea zala,

Paregabako Paulo azkarra

Euskaldunetan zu zara,

Jaio ziñandik eunda ogeta

Amairu urte dirala,

Kantau gurarik gloria zuri

Ni bere nator zugana.

Gloria zuri, o eleisgizon

Birtutez argi argia!

Gloria zuri fede jagola

Arima guztiz zalia!

Gloria zuri, euskeldun danen

Maisu ta irakaslia!

Gloria gabaz ziñana egoten

Goiz arte iratzarria!

Liburuetan zendualako

Biotza josi-josia.

Ai albaneizu emon gloria

Dagotzun legez guraiña!

Ai baneuka nik bizkorrago ta

Zoliagoa mingaiña!

Baña, ezin dot enazalako

Bertsolaritzat egiña.

Ezin dot ezin geiago añ naz

Kantari oso txikina

Jaso zaitzala zurrago batek

O! Paulo asko jakiña!

             * * *

Jaso zaitzala zurrago batek

Nik baño taiu obian,

Ez dalako bat zu duiñ zolirik

Euskal zaleen artian.

Jaso zaitzala azkoz gorago

Zuri dagotzun aiñian,

Jaso zaitzala, jaso bai, jaso

Merezi dozun neurrian,

Jarririk paulo Astarloako

Euskaldun danen gaiñian.

ISRAELGO MIRARIAK

            Gure Aita Santu Leon XIIIgarrenari bere urrezko ezteguetan

            «Neu naz».

                  (S. Joanek 18, kap, V ber.)

Denporea da ausi jatala

      Lira zolia,

Soñu artetik guztizko urrin

      Gaur naiz bizi,

Basamortuan esbesteturik

      Aurkietan naz,

Egun garratzak ditugulako

      Ai, jaditxi.

Nire musatxo biotzekoa

      Ez al dakizu

Bizi modu au jatala triste,

      Eta samiñ;

Gura al dozu lira bagarik

      Nagoalako,

Koldar bat legez kobaren baten

      Gorde nadiñ?

Adore baga neguko txori

      Mutu bat legez,

Otzak kikillik, txio bat bere

      Egin baga,

Gura al dozu erneguren bat

      Nik egitea,

Adietara emonaz etsi

      Genduala?

Ixiltasun au ilteko betor

      Lira barri bat,

Musa, ekatzuz gogoraziño

      Eregiak,

Irudi onak, etorki gozo,

      Itz egokiak,

Kantau daidazan gaur Israelgo

      Mirariak.

Gaur Israelgo mirariak nik

      Kantau nai ditut,

Jazoak legez jazotekoak

      Iragarri,

Gure Jaungoiko mirarigiñak

      Deutsazalako

Oraindik asko egingo bere

      Erriari.

Onen mirariz beiñ itxasoa

      Erdibitu zan,

Jordan atzeruntz beste beiñ asi

      Igesika,

Mendiak salto ariak legez

      Egiñ eben ta

Bildotsak legez mendiskak bere

      Ikotika.

Onen mirariz mana jasten zan

      Iñotza legez,

Erri bateri izan ekion

      Bizigeia,

Beronek nai ta, gizon on baten

      Esan utsera

Geldi jarri zan, loturik legez,

      Eguzkia.

Onek nai eta beste beiñ bere

      Itxas-arroa,

Ez dok gomutan jarri intzala

      Beeraturik,

Esan orduko ontzi batetik

      Jaun altsu onek,

Geratu ari ixillik eta

      Mututurik?

Jarraik jarraitu Jaun onek isten

      Badeusk oraindik,

Baraust ta bitzok odeiez gora

      Boteagaz,

Baña mukerra, baldiñ ez badok

      Iñoiz garaitu,

Noz urten daikek beronen kontra

      Garaitzagaz?

Badaroazak emeretzi bat

      Gizaldi iya,

Adarka, adarka, eten bagarik

      Ontzi orri;

Baña alan bere ez gaioazak

      Gu oraindiño;

I gora bera deitutera Jaun

      Altsu oni.

I gora bera ez gaioazak

      Lorik galtzera,

Ez ta bildurrik egitera gaur

      Erakutsi,

Etxuagu nai beste bein legez

      Esan dagian,

Guk daukagula berorregana

      Fede gitxi.

Balea legez baña baletok

      Ur-mendiren bat,

Ago zabalaz iruntsi nairik

      Sabelera,

Ontzitik salto egiñ baño len

      Orduan bere,

Asiko gaituk modu onetan

      Deitutera.

Salbau gagizuz, mirari barri

      Bategaz Jesus,

Desegiguzu gaiztakeria

      Truiutsua

Eguzkiaren begi zorrotzak

      Laster desegiñ

Daroen legez aurrean dauken

      Odeitxua.

Salbau gagizuz, ikusi daian

      Itxas-zartadak,

Direan legez atxaren kontra

      Birrinduten,

Gaiztakeria azartu onek

      Zelan bereak

Pedroren kontra beti dabela

      Ustel urten.

Salbau gagizuz, ikusi daian

      Zure Eleixa,

Dala mendi bat Olinpo baño

      Goragua,

Onek azpian artzen dituan

      Legez ekatxak,

Zure mendiak dabela artzen

      Infernua.

Salbau gagizuz, infernutarrok

      Ikusi daien,

Pedro dagola atx bat duiñ gogor

      Sinistean,

Dakialako beste ainbeste

      Mirari, Jesus,

Daikezuzala aixe, ur, eta

      Leorrean.

Salbau gagizuz, salbau, bai, Jauna,

      Ardi ta bildots,

Geure Artzaiñaz gagozan danok

      Zuri deiez,

Eta uretan dabiltzan bale

      Izugarriok,

Otzan-otzanik gure sareetan

      Jausi bitez.

Mundu guztira sare onexek

      Bota nai doguz,

Arraiñ ta abere dan-danak artu

      Dagiezan,

Arrantzale bat izan dakigun

      Danoen buru,

Danok kristiñau egindakoan,

      Gure Eleixan.

Leon amairu-garrena dogu

      Arrantzale au,

Zergatik berak zuzentzen daben

      Eleixea,

Leon amairu-garrena Artzaiñ,

      Aita Santu ta

Leon amairu-garrena baita

      Erregea.

O! Leon andi miragarria!

      Nok leukekezan

Zu jasoteko berba duiñ, eta

      Eregiak,

Mundu guztian dozuzalako

      Zuk, zeuk bakarrik,

Zeruko ateak zabalduteko

      Giltza biak!

Zuri begira nago emendik

      Zar itzaltsua,

Zakustaz gure Arbolearen

      Irudian,

Ikusten zaitut au mutikdurik

      Dakustan legez,

Modu berean zelan zagozan

      Italian.

Ikusten dot nik ereñotzezko

      Aroz jantzirik,

Gaiztakeria eskerga orren

      Egillea;

Baña, ostarku barri bat laster

      Jaioko jaku,

Zeiñ izango dan egun obeen

      Señalea.

Neu naz, neu naz, bai, Jesusek laster

      Esango dau, ta

Ikusiko da bere berbeak

      Zer al daben,

Ikusiko da gaiztakeria

      Armaz jantzia,

Zelai lurrera beti betiko

      Dala jausten.

Ikusiko da egiaztuten

      Aren berbea,

Baita betetan arek agindu

      Ebazanak,

Ikusi geinkez zerutik jausten

      Izarrak baña,

Ez uts emoten Pedrori

      Esan autsazanak.

Ikusiko da irago zala

      Txarren tandea,

Ikusiko da dongak ebela

      Jo azpia,

Ikusiko da euren sutunpak

      Eziñ ebela

Zelaitu Leon jasarriten dan

      Jartokia.

Baña ikusi ezkero preso

      O! Artzaiñ ona!

Zeiñ ardi ez da zure okerraz

      Saminduko?

Zeiñ bertsolari Erroman zugaz

      Gertetan danaz

Ez da asarre santuzko suaz

      Ixiotuko?

Biztzen nozu bai, lira motel au

      Zolituteko,

Sututen nozu zorroztuteko

      Luma motza,

Garretan jartzen artzeko bere

      Zure aldera,

Ezpata miñ bat zure naia gaur

      Au balitza.

Odei burruken burrundaretan,

      Ene Erregea,

Atxak badodaz dardar saltoka,

      Ikusiten,

Zure etsaien sutunpen otsak

      Entzun ta, ez da

Gure biotzik saltoz asiko

      Irakiten?

Niri taupaka beintzat asi jat

      Egon ezinda,

Gerrara diñost gura dabela

      Urtetea,

Gerran, bai gerran, gerran zugatik

      Milla bizitza

Baleukaz bere, gerran nai leukez

      Emotea.

Parkatu Aita, berbaren baten

      Erratu badot,

Askatuagaz ainbesteraño

      Barrua nik.

Esku orregaz indazu arren

      Bendeziñoa,

Auxe artzeko jarten natxatzu

      Auspazturik.

AGUR UME

            Zerura joan naiago, osatu baño.

                  (Arreseko Maria Pilartxoren

                  azken egunetako berbak)

Ez al nozue gogortzat arren iñok eukiko,

Ez nagizue, atxarrizkotzat iñok bota,

Ez nagiala zentzun bagakaz iñok bardindu,

Nire biotz au erdibiturik gaur dagota.

Ez deustazue ausaz malkorik gaur ikusiko,

Begiok malkoz dodazalako gorriturik,

Aiñ luzaroan nire biotzak eukan patiña,

Dalako oso iya gelditu agorturik.

Nok esan daike baña beraren kordel meietan

Amaitu dala soñututeko indar dana,

Iturritxo bat mututu oi dan erara bardin

Agorrillean sikatutean urik baga?

Nok esan daike berau aurkitzen dala galduta,

Basamortuan galtzen dan legez bidaztia,

Laño artean dabillenean topau ezinda

Berak atseden gure leukean baserria?

Bidetik alde baten bat legez orain bizi naz,

Ezin dot topau atzo nekusan goix-izarra,

Ezin dot jarrai zerren errendu bere egin nazan,

Eta aldatsok iragoteko nago zarra.

Orregaitiño agurtzen zaitut, Probidentzia,

Lurreratzen naz ezkutapenok adoretan,

Nire asmoak badira bere oker atera,

Zureak beintzat zearo dira gertaketan.

Parkatu, Jauna, parkatu, Jauna, baldin geiegi

Maite baneban eta ametan alabea,

Zerren eskini neutsun azkenez biotz guztiaz

Artu zengion zeuk besoetan arimea.

Zergaitik orren gazterik baña nai ete eban

Nire loratxo guri guriak amaitzea,

Galtzen ebela bere matrallak gorritasuna,

Ta bere begi izarrezkoak ikustea?

Larrien larriz, zergaitik aren estu jarri zan,

Goregi igoten danean legez txoritxua,

Bere biotza gelditzen zala taupada baga,

Isten eustala neure au baña taupatsua?

Oraindik zortzi urte bagarik, o mingarria!

Gorputza itxi arimak eutsan deslaiturik,

Aita ta ama onen ondoan aurkitu giñan

Zer jazoten zan ezin ezelan barruntaurik.

Marmola bera zirudiala geratu jakun,

Len biziduna izan zan nire alabea,

Ez dakit zelan geratu nintzan neu biziagaz,

Zalako bera aitarentzako bizitzea.

Emon neutsazan laztanak asko berari baña,

Larrosatuten etxakon mosu zurbildua,

Ez eben bere ezpan politak zabaldu gura,

Geitu egidan ene aitatxo gogokua.

Egazti batek goix jagitean bere abia

Beti isten dau otzitu baga epeltxorik,

Modu berean gelditu arren aren aoa

Geratu jakon laster gerora otziturik.

Zerren etorri etxakon ari urten eutsana,

Egaztitxoa datorren legez bere etxera,

Ezpada nire umeak eukan uso zuriak

Egatu eban ez biurtzeko ona atzera.

Ordurik ona agaitik nabill beti artega,

Damuz ezin dot iñon billatu atsedenik,

Biotz oneri eukan biotza ill jakolako,

Aitaren biotz onek nor eukan biozturik.

Itxas azalez dabillan ontzi polita zelan

Baga eskerga batek oi daben ondoratu,

Baletzar batek ao zabalaz ene umea,

Niri ostuta sabeleraño eban sartu.

Lora eder bat atzo zan eta gaur da zimela,

Atzo zan nire poza ta gaur jat naibagea,

Atzo zan nire etxean agaz uda barria,

Gaur bera baga au jat negu baltz illunpea.

Uste bagako aldakuntze au ikusitean,

Zer egin daiket, noruntz zuzendu nik begiak?

Zeruetaruntz eragitean biotzak diñost,

Araxe egan ebala nire alabeak.

Bizi obea artu ebala fedeak diñost,

Bizi obea artute arren egin jat ill,

Bizi obea goian gozetan dagokit eta,

Ni barriz beian onen negarti, zelan nabill?

Arbola batek baña adar bat galdu ezkero

Agertzen badau sentimentua dabela artu,

Aitaren biotz onek biotza galdurikoan,

Zelan damurik egingo ez dau gaur agertu?

Ez da mirari neure umea, zu gomutauta,

Aitau negarrez oraindik bere asitea,

Ez da mirari entzun neutsuzan berba andiak

Neure burutik oraindik ezin kendutea.

Zuri, zuri bai, alabatxoa entzun neutsun bai,

«Osatu baño zerura dot naiago»

Ez dakit nundik asmau zenduzan itz orrek baña

Niretzat gauza ezkuturen bat or badago.

Gauz ixillen bat sentietan dot or badagola,

Gauz ixillen bat batek bakarrik dakiena,

Ezin erantzun bestela alan zinaidan Pilar

Zarrago batek dalako ori al daikena.

Osatu baño joan naiago zenduan legez

Ontzat artua izan zan goian zure naia,

Osatu baño joan naiago zenduan legez

Egiaztu zan euki zenduan erabaia.

Orrexegatik urten eutsuen bidera, Pilar,

Zeure nebatxo aingerutxoak laguntzera,

Euren erdian igo zinaian izarrez gora,

Eurakaz nasi kantu artean bizitzera.

Eurakaz naste errubageen artean zagoz,

Iñoz orbandu etzendulako arimea,

Edurrezkoak zure jantziak dirudie ta

Eguzkia duiñ argia dozu arpegia.

Ortxe gozetan bizi zaitez bai, alabatxoa,

Orban bagako Bildots otzana adoretan,

Erreguturik egunen baten zure aitamok

Igo daigula orraxe bera alabetan.

Orrexegaitik zuk ez daukazu damurik oraiñ,

Aita ta ama bakarrik emen itxiteaz,

Eriotzea irago eta zagozalako,

Atsegiñetan emendik orra igoteaz.

Zure gorputza badago bere lurperatuta,

Egunen baten aterako da ain ederrik,

Azuzena ta lirio zuri zuriak baño

Zuriago ta iñon orbantxo bat bagerik.

Agur, umetxo, ikusi arte ortxe zeruan,

Agur, agur bai, gelditzen gara gu lurrean,

Agur, biotzak zerren eroan zeuk deuskuzuzan,

Agur ume, guk pozik ez dogu emen bean.

HOMERO EUSKALDUNA

            Gipuzkoako euskeran

            Iparragirreri kanta

            Ene adiskide on Federiko Baraibarkoari

Jaso nai nuke kantatzalle bat,

Mendiok baño gorago,

Jaso nai nuke albanezake

Odeiez ere arago,

Illargitikan Eguzkiraño

Andik izarretaraño,

Izarretara jaso dezadan

Almena baña, non dago,

Egorik gabe nere buru au

Jaso ezinda banago?

Izarretara jaso dezadan

Betor andikan almena,

Goragotikan grazia, etorki

Eta doairik onena;

Betor zerutik mingañ eztitsu,

Legun bat aingeruena,

Arek gaur artu dezan gloria

Irabazita duena,

Dalako bera euskaldunetan

Neretzat euskaldunena.

Euskaldunetan euskaldunena

Kantatutzeko lur oni,

Mundu bietan euskaldunena

Kantatzen Eukera Amari,

Orregatikan zorretan gaude

Euskaldun danok berari,

Koroi eder bat antolatzeko

Euskaldun umant zanari,

Urez anditik, zeñ da emendik

Ain ospatsua danari.

Guri konsejo onak ematen

Bera zan euskaldunena,

Ark esan zuen batzar danetan

Eiteko gure izkera;

Eta biziko gerala emen

Pakez, garbiro onela,

Ots egiñikan lotsagaberik

Bizi dedilla Euskera,

Nork uste zuen au dala Jaunak

Zerutik jetxi duena.

Nola berari onrau zor zaion

Abiatzen naiz onratzen,

Zeren gitarra zartxo batekin

Zuen poztu, naiz tristetzen,

Zeren estutu, zeren lasaitu,

Arek zekien egiten,

Itxasoko urak diran erara

Apaldu zeñ da jaikitzen,

Modu berean gure biotzak

Zituela ill ta piztutzen.

Argatik Jaunak zabaldu zion

Laster izena Frantzian,

Ingelaterran, Alemanian,

Orobat ere Italian,

Beldurra nola ipiñi zuen

Ementxe gure Españian,

Erbestu zan eragotzita

Bizitzen Euskal-errian,

Gero ogei bat urte egin zuen

Lurraren beste alderdian.

Ara baño len utzi zizkigun

Jarrita kantak ugari,

Beren artean samurrena bat

Adio Euskal-erriari,

Beste kanta bat eder ederra

Aizkibel jakintsuari,

Oraindik berriz ederrago bat

Jarria Aritz zarrari,

Zeñek emanten dion gloria

Andi bat Euskal-lurrari.

Au dat kanta bat, mundu guztian

Zabaldu dana nai nora,

Kanta aiñ bikaiñ, aiñ ospatsu au,

Etzaigu ilko iñola,

Zeruko argiz Joxe Mariri

Uste det jetxi zaiola,

Homerok ere etzuelako

Jasoko obeki arbola,

Apolok ere beste kanturik

Noiz altxatu du aiñ gora?

Kanta dezagun batzar danetan

Kanta aiñ paregabea,

Kanta dezagun adoratuaz

Arbola santu gurea,

Kanta dezagun bera degula

Loirik gabeko lorea,

Gogoraturik itz orietan

Iparragirre trebea,

Zergatik berak kantatu zuen

Biztzeko gure fedea.

O! zeiñ ederki biltzen gaituan

Aritz zarraren oñean,

Lau probintziok anaiaturik

Batzen an erramapean,

Irme ta sendo elkarturikan

Laurok korapill batean,

Laurokin lazo bat egiñikan

Fuerodun izan gaitean,

Goza ditzagun zorion danak

Guraso zarren legean.

O! zenbat bider Madrillen bertan

Entzun izan zan kant ori,

Euskal uriak adi zioten

Asmatzalle ez illkorrari,

Errietako konsejuetan

Askok ikasi berari,

Duda gaberik euskaldunetan

Kanturik onen dirudi,

Joseri baño nik enioke

Deituko errege iñori.

Orregatikan eo dezagun

Koroi bat artearekin,

Lau probintziok gaur dizaiogun

Jantzi burua berakin,

Molda dezagun, molda bertatik,

Molda alegin danakin,

Ez urre, ez perlaz, ez diamantez,

Ezpada obearekin,

Diña dalako, iñor bada diñ

Jazteko ostoarekin.

Aritz ostoz bai, jantzi dezagun

Euskaldun orren argia,

Arbola ostoz ornitu ari

Kopeta zabal garbia;

Utsik Arbola ostoz apaindu

Iparragirre andia,

Arbolarekin betiro bizi

Dakigun Jose Maria,

Arturikan gaur anaiok gandik

Ilko etzaion saria.

Bizi zaitea Iparragirre,

Ortxe Parnaso mendian,

Zergatik musen maitetzallea

Ziñan bizitzan zu beian,

Apolok zauzka euskal kantari

Danen guztien erdian,

Deitu dakizun zuri Homero

Zerorren jaioterrian,

Naikunde ori erabilli det

Iya aspaldi guztian.

Deitu bekizu, deitu euskaldun

Bertsolarien izarra,

Deitu bekizu ajola gabe

Maisua jotzen gitarra,

Zortziko soñu onak asmatzen

Zera danoen azkarra,

Kantatutzeko eztarririkan

Geien daukazu indarra,

Gañera zera eztitasunez

Erretxinola bakarra.

Beste Joserik ez dakust ez nik

Nere gidari zu zera,

Jaurtigi-dazu zure txinpart bat,

Jargoi ortatik lurrera,

Lagun zadazu Parnasotikan

Izaten zure antzera,

Jaso dezadan izkuntza zar au

Izkuntz berrien gañera,

Berau dalako geienen ama

Nere laztan dan Euskera.

ON ANTONIO TRUEBAKOAREN ERIOTZEARI

      AMALAUDUNA

Muturik daukaguz gaur koplakariak,

Ez ditut entzuten euren bersuak,

Ixillik artzaiñen alboka zoliak

Danbolin txistu ta txilibituak;

Nun dabez irrintzak bideko burdiak?

Nun dira gazteen bai, ujujuak?

Bide, baso, solo, kale ta etxaldiak

Orain badakustaz oso mutuak?

Errotak ez dabe otsik gaur egiten,

Ez dantzut oletan gabi soñurik,

Euskal-izatea, ai, jat iruditen,

Dagoala miñez naigabeturik,

Bere kantaria jakolako ilten,

Ez dauka penia baño besterik!

NOBIA SALZEDOKO ON PEDRORI KOROIA

            Bera jaio zala eun urte bete diran egunean

Zergaitik biotzak ete deust

Barruan egiten salto...?

Zergaitik kantu bat egiñaz

Nai daben umant bat jaso...

Ai! Baña, nun daukat egogi

Miñ garbi leundu bat oso?

Nun daukat? nun daukat lira bat

Nun daukat? nun dot eroso?

Erzilla, nun daukat zuk legez,

Apolok ez badeust emon?

Nun daukat etorki gozoa,

Au alda aurkitzen nai non?

Obeto egingo ete dot

Ixillik zokoan egon,

Esanaz epelen antzera:

Nigaitik bedi or konpon?

Anyerusa Nerbiongoak,

Ezin nei gauz ori egin,

Umant bat eregi dagidan

Argitu naizue arin;

Zoakuz euskaldun famea,

Ego luzeokaz urrin;

Nobia Salzedo nor jakun

Munduan zabaldu dedin.

Umant aiñ onari gagokaz

Oraindik koroe zorrez,

Eta nik gaur gura neuskio

Ornidu lora ederrez;

Alako loratxo politak

Baña, nun billatu neikez,

Kanpoak osoro neguan

Erreta leiak badaukez?

Ez deutsa ardura lorarik

Neguak euki ez arren,

Ereñotz berdeak zergaitik

Ugari ditugun emen,

Gañera kantariak dabiltz

Erleak lorak lez batzen,

Nobiak eukazan onkaiak

Eurakaz alabau daien.

O! umant euskaldun argia!

Goratu zinduket nai ta,

Bizkaiko guraso legetxe

Benetan nik zaitut meitia;

Agaitik zeurorri koroi au,

Jantziko deutsut gaur aita,

Obea balitza bere duiñ

Zergaitik zarean baita.

Duiñ zara Nobia, zergaitik

Zoliago zanik zaintzat,

Bizkaian ez dot nik billatzen

Arbola gurearentzat;

Alantxe bere orrizko dan

Aro baten zaukat duiñtzat,

Al-baneu onegaz orain nik

Jantziko zinduket beintzat.

Zelan etzinduket jantziko

Erriak aututa sarri,

Arbola azpian gorenen

Egiten baziñan jarri?

Zelan, o! zelan ez jantziko

Foruak egonik larri,

Madrillen bazeuntzen etsaiai

Miñean kandaua ezarri?

Ai! euki gaurdaño bagenduz,

Zu lako zaintzallak lumaz,

Zorigatx andiok etziran

Jazoko emen benturaz;

Zu ziñan jaditxi eziña

Gaztelar txoriak egaz,

Arbolak arrano bat eukan

Ilteko miruak zugaz.

Ea, bada, euskaldun onak,

Frantzes ta españar danak,

Atondu daiguzan eskribuz

Al diran kantuzko lanak;

Zergaitik merezi deuskuzan

Erritar onen bat zanak,

Gugandik gaur artu dagizan

Gloriak Nobia Jaunak.

Gloriau begie gañera

Bizkaiko trenak guztiak,

Boteaz odeiak jo arte

Ke baltz ta lurrun zuriak:

Entzunik eurai oskar eta

Txistuzko soñu zoliak,

Nobia tren zale zanari

Kantetan jarrai, mendiak.

Eta nik gura neuke barriz

Kalandriak legez igo,

Kantetan: gaur dira eun urte

Nobia jakula jaio;

Nobia, Nobia, Nobia,

Sekula etxaku ilgo,

Bitezar-tegiaz jaztea

Zergaitik nai eban Bilbo.

Azkenez gloriau kantetan

Gaiarre izan nai neuke,

Zergaitik seme onak legez

Euskera euskun, bai, maite;

Beronen susterrak billatzen

Nor jakun nekau ainbeste?

Nok gaitu Ama onen argi

Errañuz aiñ asko bete?

Tallu bat eregi begio

Bizkaiak marmolki arriz,

Eregi daiola gure gañ

Oñ aulki eder ta andiz;

Edertu dakigun Bilboko

Plaza bat alako jantziz,

Ze poza geunkean lestertxo

Egun an elduko balitz!

Eun urte orain baditugu

Mundura au jaio zala,

Urrengo eunkiau obeto

Goratu egingo alda;

Emendik ordura nor jakun

Jakingo deuskue ala,

Gaur nor zan ez dakien askok

Gizon aiñ argia zana.

Umanten artean zakiguz

Nobia biztuten asi,

Izarrak legetxe kondairan

Egiñaz guretzat argi;

Ispillu ederra zaitugu

Daizugun zuri ikasi,

Zeu legez Aretxa zainduten

Ber-alde egiñik bizi.

GURE AITA SANTU XIIIEN LEONI

            Erroman bagillaren 9an

            aurten artu daben sentimentuaren aringarritzat

Lorea jaiotzen danean

Sasipe gordean umill,

Ikusgei gozo bat Zeruak

Niretzat oi dabe egiñ.

Ederra bere jat erexten

Laño bat doiala goian,

Eguzki begiak badabe

Artuten parean beian.

Txorien kantuak entzuten

Mendian ditudaz gogoz,

Aixe me bigunak jo eta

Orrien berbeta gozoz.

Erreka soñuen zale naz,

Basauntzak poztuten ditu,

Beltxargai atsegin emonta

Aratai bertara deitu.

Alargun jarri dan usoak

Damuzko urruak jota,

Biotzik zaillenai eragin

Oi deutsez malkoak bota.

Eta nik entzuten ditudaz

Ai, urru tristeak eltzen!

Biotz au urratu egin da

Deustenak mindurik isten!

Norenak ta nondik oraño

Datorkuz aiñ urru miñak?

Eskatzen laguntza gugana,

Eskatzen gaur bertso giñak.

Lireau artuta banoa,

Poztzeko gogoaz bera,

Baña gaur negarrak joteko

Eldu da bakarrik era.

Banoa dalako sotilla,

Usoan dan gisan berez,

Banoa zerren dan guraso,

Munduan nausia legez.

O! Leon Agura santua,

Krsitiñau arimen Aita,

Banator, banator zugana,

Arindu gurarik gatxa.

Alargun bat legez zakustaz,

Inguruz lagunik baga,

Zorra da niretzat Aitari

Lagundu daiodan ala.

Bakit zer nai dozun, o Jauna!

Zer dodan zer egin bear,

Malkoak isuri geratu

Artean begiok igar.

Erroma zugaitik oi bada

Errien burutzat jarten,

Ume zurtz badozu itxiten,

Ez daki zer doian galtzen.

Illetak gaur dozuz oi Aita,

Daukazun penea bere,

Bardiñik bagea dalako,

Nok ondo azaldu daike?

Obeto biziko zarean

Lekutxo batera zuaz,

Erroman atsegiñ garririk

Iñondik ez dozu zugaz.

Erroma gaur ez da zuretzat

Barrua poztzeko diña,

Erroma gaur jatzu garratza

Erroma gaur jatzu miña.

Erroman oi dozu zizpiru,

Or egun eta gau negar,

Erroman, ai, arri biziak,

Zerura oi dabe dedar.

Erroman errege aulkian

Bidez zu zinean jarten,

Burlatzat Erromak Barrabas

Koroiaz gaur deutsu jazten.

Ikusi au eta egodun

Galaiak, nun zare gorde?

Aiseak gartuta garrokaz

Errekak ein baga erre?

Nun zare aideko armadak

Gu jarri bagarik dar dar?

Tximistak besook lotuta

Dozue gaur egon bear?

Nun zara? nun zara Sodoma

Kiskaldu zenduan Jauna?

Nun zara gaur egin bagarik

Orduan zenduan lana?

Baña, nok, o Leon andia

Daukazun naibage tzarra,

Kentzeko billatu, nok leike

Pozgei bat jatzuna parra?

Nik beintzat poz pozik egingo

Neuke bai, al dodan dana,

Naiz emon eguna neketan,

Naiz latza irago gaba.

Ogirik zein urik, zein ezer,

Probau ez, zein egin barau,

Zein galdu ditudan ondasun,

Zein galdu osasun danau.

Naiz erre naiela garretan,

Naiz zurrau, naiz untzez josi,

Naiz bakez, naiz gerraz edo noz,

Zur-alde gura dot bizi.

Zugaitik edo noz mundu au

Prest nago dagidan itxi,

Iya alan zerutik pozen bat

Zuretzat albadait jatsi.

Nai neuke nik gastau nazan au,

Zugaitik desegin nik nai,

Nai neuke okerrak onduta,

Zugandu daitezan gaur bai.

Edo bai, izate guztia

Asarre jarriko balitz,

Itsuok argitu daitezan;

Gaixuok dongaro dabiltz.

Bildurtu daitezan betiko

Kantari guztiak ixi:

Txoriak emendik aurrera

Muturik zaiteze bizi.

Bildurtu daitezan betiko

Azkatu bekigu lur au;

Izarrak gabetan begiok

Osoro eizuez tapau.

Bildurtu daitezan betiko

Eguna biurtu linbo:

Goixetan Eguzki zolia

Ez al az esnatu eingo.

Zezenak, otsoak, legoiak,

Gaiztoai burrukan ekiñ;

Faraon gordiñak Israel,

Ezpadau librau nai egiñ.

EUSKAL-ERRIKO IZAR ZIREANAI

      AMALAUDUNA

Illaz, illaz doaz euskaldun izarrak,

Errañuak jakez askoi amaitu,

Enabe berotzen euren lengo garrak,

Zerren amataurik direan gautu.

Nun dira Truebak? nun dira Aranak?

Nun Billabasoak? nun Klaudio zu?

Nun dauz seme on ok gaur Ama Euskarak...

Eriotzak baldin badeutsaz ostu?

O! ze ezbearra! ez dabe geiago,

Euskaldun argirik eingo munduan;

Baña nik uste dot askoz argiago

Egingo dabela goian zeruan,

Kantaurik Gaiarrek, nik baño leunago

Euren ondrak gure berba gozuan.

JESUSEN TERESA SANTEARI AMODIOZKO KANTU BAT

            Ene adiskide maite Iñarrako On Antoniori

Españatarra nazalako ni, nago zerura,

Neure biotz au ordu onetan jasoagaz;

Españatar dan santa bat zerren neukean gura,

      Alabau gaurko kantuagaz.

Zabaltzen doa zerua egun pozez betea,

Alako santa arrigarria danarena;

Nok leukekean berberak eukan lako lumea!

      Nok amodio Jesusena!

Bai, Karmeloko lirio zuri parebagea,

Kantau daizudan zure egun au jagitean;

Jarri nagizu beian itxirik soru tristea,

      Siongo mendi ederrean.

Igoa zara Esposoaren abiara zu,

Uso sotilla, emengo bullai urrindurik,

Goian dozuzan urruetakaz gaur nadin batu,

      Soñutai on bat, ai, baneu nik!

Ze pozik daben azuzenazko lora salletan,

Jaunak girotzen zu lako lora eskertsua;

Amodiozko aixe bigunaz zerren goietan,

      Arnasegia dan gozua.

Ulle-kopeten albeni baten zenduan jarri,

Katigaturik Esposoaren arimea;

Zure begiak jakozalako ispillugarri,

      Nun bera nai dan ikustea.

Lora lurrenez eztitutako urruetakaz,

Deitutean zuk Esposo laztangarriari;

Zentzuna galdu baleu legetxe iztxo leunakaz,

      Asiten jatzu berbaz zeuri:

Autortu-idazu, norena zara neskatillea?

–Galai ederra, ni naiz Teresa Jesusena.

–O! Uso zuri neure ortuko loren lorea

      Ni nozu Jesus Teresena.

–A! Sunamitis, itzuli-dazuz begi lau lauok,

Zizpuruz urtzen zagozan ene tortolea,

Zenbat anpulu geiago daben botaten eurok,

      Naiago zaitut ikustea.

–Nire biotz au kutun laztana, zauritu dozu,

Begiratute zuk egiñiko aiñ samurraz,

Urre gorrizko ulle orrekaz zuk lotu nozu,

      Preso naukazu asko guraz.

–Ai! Esposoa esku orregaz eidazu batu,

Nire esku au gaur deutsudana eskiñiten;

Ai ene bada! arimatxo au jat arikatu,

      Zure amorez noa ilten.

Ain badantzute atsegintsu ta arimazkoan,

Enkantuz bertan Esposea zan lo geratu,

Zeiñ maitetzallek amodio aiñ garbiz besoan,

      Iñor egiñ dau au lez batu?

Taupaka dagoz bien biotzak soñu batean,

Amodiozko besoz sendaro amarraurik;

Alako berbaz bien arimak euren artean,

      Bat egiñago geraturik.

Batak diñotsa: eutsi urratu dozun biotz au,

Eutsi neure au, au da besteak diñotsana;

Zauritu-idazu zeure amorez geiago berau,

      Zauri bat oso jarri Jauna.

Au ikustean uts urdinean jatsiaz bera,

Dator serafin ego zabal bat Teresana;

Nok jaurtigiten deutsan saeta bat biotzera,

      Eta irago bereala.

Orduan jakoz amodiozko errekak asten,

Orduan eldu ill ez dakion Esposoak;

Orduantxe da lirio odol gorritan nasten,

      Orduko penak, ze gozoak...!

Maitetzallea samurtuten da, bai eta jantzi,

Egiten deutsa larros ederdun girnaldea;

Itxasoari lanbro gozoa eutsan erantzi,

      Otzarotzeko Esposea.

Esmeraldazko laranja eta sagar zugatzak,

Azukarezko ale urtsu ta umaotuak;

Eskiñiteko euren besanga aiñ aberatsak,

      Lurrera daukez makurtuak.

Lora guztiak inguruz dabe esitzen dana,

Dosel kerizpe-garri eder bat egiñagaz;

Esposearen arima eta gorputzagana,

      Lengo zentzunak biurtuaz.

BIZI BEDI A. LARRAMENDIREN IZENA

      AMALAUDUNA

            Gipuzkoako euskeran

Nola ontziak ez duen uzten uren gañean,

Lorratzik nondik joan dan iñork igarteko,

Ala arranoak airetan egan dabillenean

Ez du markatzen non igaro zan ikusteko;

Siñalerikan lagatu gabe lengo astean,

Aitu zan oso Igaz, sekulan ez biztzeko;

Baña illaz bat, Aurten zan jaio bere antzean,

Arrastorikan utzi gaberik bukatzeko.

Jaio denakiñ au; baña ez da beti gertatzen,

Umantik ilten, menturaz iñork du ikusi?

Beren oñatzik, non ikusi da noiz ezkutatzen,

Beren egintzak argiz ez dira beti bizi?

O! Larramendi umant bat nola zeran benetan,

Zure izena, zeñek lezake ill erazi?

LARRAMENDIRI LORA BAT

      AMALAUDUNA

Ur zelaietan doian ontziak ez dau bidean,

Lorratzik eiten nundik joan zan igarteko;

Ez arranoak aidetan zear dabillenean,

Ezaugarririk gure begiak ikusteko;

Beti betiko ill jakun Igaz, lengo egunean,

Bera legetxe Aurten, jaio da amaitzeko;

Urteak bere, doaz keriza doian antzean,

Ezer ezera danak guztiak biurtzeko.

Jaio danakaz baña; au ez da beti gertetan,

Umantak iraun oi dabe atxok legez zuti:

Euren gomuta mundua mundu ez da azketan,

Euren egintzak direalako beti bizi;

O! Larramendi, zarealako umant benetan,

Zure gloriai lorau nai deutset nik egotzi.

ZORTZIKO BATZUEK
KRISTOBAL KOLON AUNDIARI

            Gipuzkoako euskeran

Nor zaio bat munduan

Bere berdingarri,

Lur berriak billatzen

Jenobatarri?

Mundu bat gendukanok

Oraiñ ditugu bi,

Glori au zor diogu

Kristobal Koloni.

Kristobal, zaigu gizon

Aiñ miragarria,

Batez ere Indien

Beneragarria;

Zeren beronegatik

Gaur duten argia,

Jesukristok zerutik

Lurrera jetxia.

Zer zan beste gauzarik

Ezpada fedea,

Sututzeko Kolonen

Biotz aiñ noblea?

Kristau egite arren

Infiel jendea,

Arriskuan ipiñi

Zuen bizitzea.

Itxasoz iristean

Zijoan aldera,

Agertzen da legorra

Ark esan bezela;

Ontzitik bereala

Egiñik atera,

Inkatzen du lurrean

Kristoren bandera.

Len ezekian iñork

Zer zan Amerika,

Nondik ondasun asko

Degun ekarrita;

Kristobal-gatik gaude

Aberats jarrita,

Bere alabantzan jo

Dezagun musika.

Musikarekin nasi

Gañera kantatu,

Kristobal zeruraño

Dezagun altxatu;

Lareun urte luzeak

Naiz egin pasatu,

Aren azaiñ andiak

Ezin dira aztu.

Ezin litezke aztu

Kristobalen lanak,

Legortzen ezpadira

Itxaso zabalak;

Nola ziran atera

Ondo aren planak,

Esker asko zor dio

Kristandade danak.

Onra dezagun bada

Al dezagun añan,

Bakoitzak bere moduz

Norberen izkeran,

Gizaldi guztietan

Egiñik onelan,

Kristobal biziko da

Ill gabe sekulan.

Bizi zaite Kristobal

Gloriaz goietan,

Gizonik aundien bat

Zu zera benetan;

Eguzkia nola dan

Buru izarretan,

Zu zera argiena

Itxas-gizonetan.

Jantzi gaur nai nizuke

Alako koroia,

Erregiena baño

Askozaz obia;

Etzeralako erri

Batzuen jabia,

Baizikan mundu berri

Baten jaun andia.

NEURE AMA MAITE ZANARI

Ze izen samurra dan, Ama,

Euskaldun garbi garbia!

Gaur kantau dagidan, betorkit,

Lira bat ondo jarria;

Seme on batentzat dalako

Atsegiñ emongarria,

Dalako Amaren izena,

Gozoa, zelan eztia

Dalako Ama bizitzea

Zorion guztiz andia,

Agaitik negarrez bizi da

Ama ill bajako ume guztia.

Aditu bertsuok arduraz,

Egia dalako nik diñodana,

Izan bik bizia emonik

Mundura etorten gara;

Aitaren aldean maitetzen

Bakigu nor jakun Ama,

Bakigu txoriak umerik

Largetan ez dakiala,

Ta, nondik jakin legi Amak

Urrintzen ardura baga,

Itxirik etxean negarrez

Bere biotzeko biotz laztana?

Nozbaiten motel aurkituta,

Kumatik artutakuan,

Laztantxo samurrak emonaz

Arpegi larrosazkuan;

Ta irriz, ta barrez, barriro,

Umea asitakuan,

O! ze poz parebagakoa

Amatxok daukan orduan!

Bardiñik eziñ leikelako

Billatu iñok munduan;

Obea bearko jaritsi,

Ill eta, zerura igo-takuan.

Umeetan, Amaren kantuak,

Aiñ dira aiñ gogokuak,

Oraintxe gizaldi erdi bat

Nik bere antzunikuak;

Alperrik sortzen dauz indarrez

Itz onak nire buruak,

Bein bere ez dira Amaren

Berbakaz bardintzekuak,

Arenak zergaitik eurenez

Zirean urtenukuak;

Erraien errai ta erditik,

Errezto, eroso, erne-takuak.

Benetan, dontsua benetan,

Umeetan Ama dozuna,

O! zeñek leukeken lurrean

Aldi on zuk daukazuna!

Amatxo zurea dalako

Gabetan bere eguna,

Etxazu aren arpegia

Sekula zuri illuna,

Ez otza, ez motza, biotza

Apatza, malatsa ta bai, biguna,

Zergaitik zaituan bertako

Bizia odol ta frutu kutuna.

Ai! baña, nik galdu neban ta

Alako maitetzallea,

Gaur bere miñez gomutetan

Dot, o! dot, bere iltea!

Burutik ezin aldendu dot

Beraren agur tristea,

Lapur bat legetxe eldurik,

Agana Eriotzea,

Norgaitik gaur dauka oetzat

Lurpean arren etxea,

Ta arima benturaz penetan

Garbitu artean dago tristea.

Ezkutau egizu Jaungoiko

Zuzena ezpata mea,

Ezarri Garbilekurantza

Samurra begiraunea,

Ta bertan, garretan, erretan,

Badago Ama nirea,

Balio bekio, o! zure

Odola, Jesus maitea!

Nik bere gozadu dagidan

Zeruan zure bakea,

Amaren obira joan da

Errezau gura dot Aita-Gurea.

ANJELA

            Beati mortui, qui in Domino moriuntur.

            Zorionekoak, Jaunagan ilten direan illak.

                  (Apokalipsian, XIV kapan, 13en bers)

Ez dot tintarik edo ur baltzik bapere bear,

Begietatik odola darit gaur naikoa;

Utsik bear dot paper illun ta baita luma bat,

Labañearen aldean ondo zorroztua.

Guztiz biziro gaur eskrisbidu dagiztan berak

Garbiro nire barruan dana iragoten;

Nire damu au zelakoa dan mundu guztian,

Malko gorriaz ipiñi eta leidu daiten.

Sabel au daukat laba bat legez gori goritan,

Garrak kanpora urten nai eta eziñ urten,

Ok egiten deust eztarrian ta larriak legez,

Suzko boladak asi bearko dot botaten.

Urten zaiteze nire agotik suzko errekak,

Urten zaiteze estuen estuz enadin ill,

Urten zaiteze kolkoan zuek zaituedala,

Ito gura, ta ito eziñik, ai, gaur nabill!

Urten zaiteze zuen beroak zegaitik naukan,

Topin bat legez gar-gar-gar oso irakiten;

Alan basoan, zelan etxean, aiñ gitxi oian,

Atseden piskat gozetan bere ez deust isten.

Asteak doaz, asteak datoz; baña su onek,

Garren indarrik apurrik bere ez deust galtzen;

Iya mamiñok ezer eztu ta unetaraño,

Asirik daukat kiskaltzen naben gar au sartzen.

O! amodio benetakoa ze desbardiñak,

Direan zure aiñ egitada zurgarriak!

Len postu eta, oraiñ tristetu egiten nozu,

Zelan al dozuz nigan kontrako gauza biak?

Gauza bi oneik eragiñ deustaz amodioak,

Azur usturik jarririk nauka igartua,

Jarririk nauka anka bakar bat oi dan erara,

Nai eta nai ez bear dodala makulua.

Jarririk nauka soldau eridu baten antzera,

Iñor bagarik leku urriñean non topauko

Ongillaren bat, eta dei triste oneik entzunda

Nortxo bait etxat errukiturik azalduko?

Iñondik bere ez sa izango nire zauri au,

Kurauko deustan biotz onen bat agertua?

Ai! ez ete jat norbait onuntza urreratuko,

Jagiko banaz luzatutera bere eskua?

Sorura zelai adore baga jausia nago,

Nire lagunak bakarrik dira naibageak;

Nire etxeko zurkuluetan ez da besterik,

Lenago berau zer izaten zan señaleak.

Non da an argi egiten eban izar bizia?

Gaurko argi-gei danen aldean eguzkia?

Ogei eta bat urtean pasau amatau baga,

Bere garragaz ni argitzeko zan zuzia?

Non da beraren arpegi eder errañutsua?

Non da ak niri egiten eustan abegia?

Non aren txera, ongi-etorri ta ago gozoa,

Eztia baño jausten etxakon iturria?

Non da gureko egazti zuri ego-zabala?

Txitatxo biak euren barruan gordetako?

Non ama samur, eta apatza bere aingeru,

Biak altzoan bere artean estutzeko?

Zer da gaur gure ezkaratz edo su ingurua?

Kantu barriak egiten ziran tokitxua?

Nora biurtu jaku kaiola euskerazko au?

Zelan jarri da aiñ basamortu mututua?

Non da bertako arbola eder besangatsua?

Kerizpetuten ebana bere etxadia?

Zeñek girotu egingo gaitu uda errean,

Garretan jagi egiten bada eguzkia?

Non da arako karidade dun andra andia?

Gazte pobre ta billox tristeak jantziteko?

Zelan itxi dauz gaur emen bere zatiak deslai,

Len besterenak izaten zanak jasoteko?

O! zeinbat ume zurtzek beragan euken ama bat!

Oraiñ bereak aurkitutean ama baga,

Zer diñozue zeru gogorrok, zer diñozue?

Alan saritu nai gaituzue, alan bada?

Au da ordaña, au da eskerra? au alogera?

Aingeru baten antzera bizi zanarentzat?

Nor izango da bere lekuan beste aingeru,

Gordetzalla bat bere ume zurtz gaixoentzat?

Bakit, Anjela zeruak nai ta zelan egiñ zan,

Jaio Aingeru Goardakoaren egunean;

Bakit, Abade Jaunak eutsala Aingeruaren,

Izenaz deitu, ura burura botatean.

Bakit, izen au loitu bagatik ebala gorde,

Egitadakaz ebalako ak erakusten,

Alan ezpada itandu bedi auzo guztian,

Ea zer daben Anjelagaitik eranzuten.

Bera izan zan ume denporan pitxi-lora bat,

Lirio zuri niri eskua emotean;

Gero izan zan Aingeru-Goarda gure etxean,

Eriotzeak korañeagaz jo artean.

O! zeiñ ederto ak bete eban Aingeru lan au!

Niretzako zan bere betiko ardurea;

Nik ezingo dot lumaz ipiñi norañoko zan,

Bere biotzak niretzat eukan amorea.

Bera, izan zan gure etxeko ondragarria,

Bera izan zan ni gordetako gaztelua,

Bera izan zan ekatx mueta guztien kontra,

Buru gañean jarriten jatan ezkudua.

Bera, izan zan neu legez arte-eder zalea,

Bera liburu asko ebana irakurten;

Nire lumeak eskribietan ebazan letrak,

Berak zituzan borrau ta asko obetuten.

Bera, izan zan egia garbi, kantau nai badot,

Gauza askotan ni zuzentzeko irakasla;

Bera, izan zan tantai bat legez aretx motzetan,

Anjela, andra askotan buruz jaso zana.

Agaitik, zeñek osatu leiket bere faltea?

Zeñek ornidu alboan itxi eustan utsa?

Ze garratza dan edan bearra kalizatxo au.

Alako bagarik, ze miñ alarguntza!

Nok lagun egiñ leiket urteten troka aiñ zakon,

Sastraka baño besterik ez dan onetatik?

Zegaitik alan largau ninduan neure usoak

Iges egiñik moldau genduan abiatik?

O! ez bearra! odeiak kontra jagi jatazan,

Oñaztarri bat gure gelara jaurtigirik;

Negu otzeko gaberdi baten itxi ninduen,

Neure bizitza erdia zana ebagirik.

Itxi ninduen mendi zorrotzez inguraturik,

Itxi ninduen atx arte baten txito preso;

Itxi ninduen bide guztiak zarratu eta,

Txarrago dana begietatik itsu oso.

Itxi ninduen ontzia ausi ta orratz bagarik,

Itxas asarre amorratuan illunpetan;

Farol bat bere eziñ begiztau iñon nebala,

Ezelan bere Euskal-erriko portuetan.

Itxi ninduen narru gorrian lotsaz billoxik,

Itxi ninduen biotz bikotxau bakartua;

Narras, lurrean, lorrinka, larri, garrasi baten,

Eztarri danau jarri artean zarratua.

Goiai laguntza eskatutera beartu nintzan,

Baña len bigun jatazan atxok gogorturik;

Sortu, leortu, gortu, dollortu, danak egiñik,

Ai, batek bere ez eustan egin kausiñorik.

Izarrai gero poza eskatzen bildurtu nintzan,

Bat jausi eta bertan zapaldu enengian;

Bildurtu nintzan lurrak uts einda bear nebala,

Ondatu bere erraietako sutegian.

                        * * *

Jauna, enintzan neure Anjelaz betiko batu?

Jauna, eneutsan beretzat emon nik biotza?

Jauna, beragaz bat-bat nintzan ta batera illik

Zelan ez dogu bardin guk igo Zuganuntza?

Ausaz enintzan Jauna, ni jaio Anjela legez?

Zu gozetako beti betiko urtietan?

Jausiko naz ni agiñ kurrixken lekuetara...?

Ez ene Jauna, artu naizu zeuk besoetan.

Gorde naizu zeuk Jauna, betseiña oi dan erara,

Ezkutau naizu zuk, zeuk zeure beso zabalagaz;

Jarri naizu zuk, zeuk gura dozun orduren baten,

Goiko Errian gozau zaidazan Anjelagaz.

Ai! bitartean; baña baneki baso ixill bat,

Bertan egiñik txabola txiki barri baten:

Neure emazte, neure zatia, len zanagaitik;

Negar malkoak utsik edanaz bizi naiten.

Antxe bai, pozik emongo neukez ordu osoak

Gogoratuten nik Anjelaren birtuteak;

An bai, egunak emongo neukez irakurriaz,

Itxi eustazan gomutagarri aiñ luzeak!

An bai, beraren espirituak ninduke poztu,

Egingo gabaz lotan nagola amesetan;

Agertuagaz edurra baño zuriagorik,

Kontauko leuskit zelan bizi dan zeruetan!

ERIOTZEA

            Laburrak dira gizonaren egunak,

            Zuk daukazu zenbaturik

            bere illabeteen lumeroa.

                  (Job. XIV kap-an)

Ikusiten dot, nik eguzkitan nabillanean,

Neugaz batera, doiala neure kerizea;

Nondik igaro, egiñ dan baña, keriza ori,

Ez da gertatu markarik iñoz ikustea.

Tximiniatik ikusi oi dot boladan keia,

Zelan lenengo indar aundiaz dan urteten;

Baña puska bat igo orduko ezer ezera,

Edo utsera dala guztia biurtuten.

Kandelatxo bat, bere dakust nik ixiotzean,

Gela bat zabal, izana gaitik argituten;

Eta arnasa batek zelan jo, beingo batean,

Kandela itsu, eta gelea illun jarten.

Eta azkenez, ontzia dakust uren gañetik,

Iragotean zelan arraia daben isten;

Baita bertatik, urak leunduta arraia ori,

Ezertxo izan ez balitz legez geldituten.

Modu berean edo antzera, ez da gertatzen,

Gure biziak ontzi bat legez ez dirudi?

Ill zan askoren markarik emen luzarorako,

Non ikusten da? non billatuten? non agiri?

Zer jazoten da gorputzak daukan al izateaz?

Ilten danean osoro ez da akabetan?

Kandelatxo bat aixe puskatek jotean legez,

Gatx txiki batek ez dau guztia amatetan?

Bestelan, zer da nire Anjelaz gertatu dana?

Bere oñatzak ez doaz desa-gertutera?

Ke moltsotxo bat, desegin oi dan legetxe bardin,

Ezer ezean ez doa dana geratzera?

Nire emazte izan zanagaz, badakit ondo,

Iya ez dala gaur battxo bere gomutetan;

Kerizearen antzera bardin, bere izatea,

Lur onetatik irago eta, bai, aztu zan!

Ni neu bakarrik, zuzenduten naz bere obira,

Neuri bakarrik, gogotik etxat aldenduten;

Nik neuk errezan egiñagaitik bere alboan,

Ai! arek baña, berbarik ez deust eranzuten.

Zer da gaur berak arturik daukan ixilltasuna?

Zergaitik ez dau mizti bat bere bada egiten?

Zergaitik dago ipiñi eben lekuan geldi,

Oetik zana goix guztietan len jagiten?

Ze sentimentu ete dau oraiñ artu nigaitik?

Zergaitik nire berbai ez deutse jaramoten?

Iñoz tristerik, eta muturik nengoanean,

Berba eustanak nai eta nai ez eragiten?

Zelako loa ete da bera artu dabena?

Iya ainbeste illabetetan irauteko?

Bederatzi ta egunak bere irago arren,

Esnatuteko señale baga jarraitzeko?

O! ze gogor ta ze otso-biotz Eriotzea!

Azan, jarteko orrelan nire emaztea;

Zergaitik eutsan ik orri aren goixetik kendu,

Niretzat falta egiten eutsan bizitzea?

I, gaitik jagok taiu tristera gaur etorrita,

I, gaitik mamin guztiak iya usteldurik;

Azurrok bere denporaz igar jarriko dozak,

Gero austuta lurragaz danak bat egiñik.

Agura zital arriak baño arriagoa!

Abelegandik asi intzana gerra gintzan;

Noz aspertuta, gogait egiñik itxiko deutsak,

Eu noz illgo az, ill baga bizi gu gaitezan?

A! bajakiat i, ez azala sekula illgo,

Iñor bizirik munduan badok aurkietan;

Arboletatik orriak bera datozan legez,

Zelan jausiko garean ire sareetan.

Danok guztiok, bear juagu txiki ta andi,

Aita Santua, naiz Erregea izan arren;

Naiz jakituna, zein ezjakiña, eder ta ezaiñ,

Ire atzamar zorrotzetara danok emen.

Ez dago emen danoentzako, bide bat baño,

Ez da izan ta besterik bere ez izango;

Asmo barriak atera arren gizonak asko,

Illtetik zelan librau ez dabe aterako.

Asmau begie ibillitea uren barrutik;

Asmau begie zelan ibilli iya aidean;

Baña, ez dabe iñoz asmauko zelan bizia,

Gorde eragin gura dan arte gorputzean.

Jaiotea da utsik naikoa, eta guraiña,

Eriotzeak euki dagian laster nor ill;

Zuzi sutuak nai badau beti argiten bizi,

Itsu zoro ta buru bagea legez dabill.

Mendietako errekatxorik ez da gelditzen,

Itxasoaren kolkoan sartu arteraño;

Jaiorik bere ez da gelditu, ez geldituko,

Lurrera jausi egin bagarik egundaño.

Arriak beruntz egiten dabe garaietatik,

Lurrunak doaz zakonetatik zerurantza;

Eta gizonak sortuagaz bat abietan da,

Nai eta nai ez bere azken ta amairantza.

Eriotzea! eriotzea! danen azkena,

Eriotzeak, irunsten gaitu danak bardiñ;

Errazago da legoetzar bat birrindutea,

Eriotzatik librau baño, ta iges egiñ.

ILLETEA

Bedeinkatua izan dedilla, o! Jaun andia!

      Zure eskuak nasaituten,

Nabelako gaur itxaropena bialduagaz,

      Penau deustala gozatuten.

Zeñbat geiago nik dodan Jauna, zugan pentsetan

      Añbat urrintzen jat mundua!

Eta arimau lurrean bizi ez balitz legez,

      Zeruruntz daukat aldatua!

An billatuten ditut liburu baten legetxe,

      Zure egintzak miragarri,

Bat irakurten asi orduko geratuten naz

      Zur eta arri eginda ni!

Zelan ez dot nik egan emendik oraiñgo baña

      Alako erri betikora?

Nondik daukadan arima maite naben bat deika,

      Aldamenera noakola?

Berak igexi eustanik ona neure ondotik,

      Ezin bete jat utsunea;

Urte bi datoz neure esposa ill jatala ta,

      Bizirik daukat gomutea!

Bere gorputza datzan toki ixill ta mutu onek

      Onaratu nau nai ta nai ez;

Aidez dabillan egazti triste egarritua,

      Pozu gelditxo batek legez.

Eta emendik erdibiturik nire biotzak

      Iñoz ez lako zotiñakaz;

Kantetan ditu atsekabezko bertso samurrak,

      Bustirik negar malkoakaz.

Orri leidunai Eguzkiaren begiak jota,

      Badeutse negar gaur erazo;

Damuak niri iturritxo bi begietatik

      Ateratea, da millagro?

Ze millagro da beste alderdi danak itxita

      Ipar aldera bai orratza?

Jausten dan legez, zuzendu arren nire biotz au

      Emaztearen obirantza?

Nardietako arri libreak bilin bolaka

      Ez dira jausten arrokara?

Nire biotz au bere lurretik aldendu nairik

      Ez dator zulo onetara?

Ontzi ausia urpera legez natorrenean

      Emaztearen tokitxora,

Nire arimak egan daiala aren arimak

      Daukan abia zerukora.

Ez dabelako Eriotzeak an aginduten,

      Oi daben legez lur onetan,

Bizi dedin an, emen ain laztan ebanaz nasi,

      Danoen Jauna alabetan.

GERNIKARI

            «Eman ta zabal zazu

            munduan frutua».

                  Iparragirreren berbak

                  Gernikako Arbolaren kantuan.

Ez dakit berba egiñ,

Ala egon mutu,

Ainbeste jente argik

Egiñ nau bildurtu,

Eta, zer egin iya,

Atzera biurtu?

Ezer kantau bagarik

Bazter baten sartu?

Ez orrelangorik ez,

Naiz zerbait lotsatu,

Nai dot neure barrua

Ementxe askatu.

Emen autortu nai dot

Nazala euskalduna,

Gure berbetearen

Laztan ta kutuna,

Beti maitetu badot

Antxiñatasuna,

Eta gure Aretxak

Eukan osasuna,

Orain barriz Gernikan

Gertetan jakuna,

Ikustean gordeko

Dot ixilltasuna?

Ez, alabau naiz zaitut

Gernika gurea,

Zarealako ondra

Andiko Andrea,

Baña ondragarrien

Dozu Arbolea,

Zeiñ dan Euskal-erriko

Gure banderea,

Agertzeko danai zer

Zan gure legea,

Libertadea baño

Lenago fedea.

O! Gernika ez daukat

Nik beintzat azturik,

Ez deutsut gaur itxiko

Itandu bagarik,

Jarten zireanean

Zarrak etorririk

Zure Arbola-pean

Anaia egiñik,

Non zan beste lekutan

Aiñ toki librerik?

Paradisua deitu

Agaitik neutsun nik.

Iponako Obispo

Zanaren semiak

Agaitik emen dabez

Ase egarriak,

Erabillia gaitik

Enparau erriak,

Zugan dabez Gernika

Ipiñi begiak,

Zure doiak badira

Barriz aiñ andiak,

Zelan kantau gaur nire

Lira motz txikiak?

Ai! kantau albaneizu

Jatortzun gloria;

Ai! baneki zearo

Zure istoria!

Ai! baneuka gaur bear

Dan jakituria!

Baña, zelan enazan

Asko ikasia,

Parkatu egidazu

Biotz larregia,

Eukirik izan banaz

Azartuegia.

Parkatu egidazu,

Baña, nai dot kantau,

Kantetako dalako

Gaur jaio egun au,

Eguzkiak goixago

Ta argiago urten dau,

Berberak kantetako

Bizkortu bere nau,

Alan beste bertsotxo

Irubat edo lau,

Kantau baga amaitu

Ez dot gura lan au.

Kantauko deutsut bada,

Gernika argia,

Egoki datorrela

Eskola barria,

Nok dakarren oliba

Berde pozgarria,

Baketzeko gu jaio

Giñean Erria,

Erantzita erderazko

Usaindun jantzia,

Salbau daigun euskaldun

Legien ontzia.

Kantauko dot gabetan

Legetxe zuzia,

Izango dala gure

Farola argia,

Kantauko dot izango

Dala mintegia,

Ereiñik osasuntsu

Beti dan azia,

Izan dedin Jesusen

Gero tantaiduia,

Ipinteko dar, dar, dar,

Infernu guztia.

Kantauko dot gañera

Dala iturria,

Zerutik dakarrena

Bere jatorria,

Kantauko dot oraindik

Bere edaria,

Izango dala gatxik

Baga ur garbia,

Iruntsiten dabena

Bertako euria,

Dala Aita Santuaren

Txabolako ardia.

Kantauko dot zan legez

Noeren arkea,

Berau izango dala

Barku bat gurea,

Berau gaur bildulgarri

Jakun urjolea,

Amaitu arte oso

Gure aldospea,

Non aterpetuko dan

Euskal-bizitzea,

Ito ez dedin guztiz

Gure lur maitea.

Kantauko dot izango

Dirala frutuak,

Etxe santu orrenak

Miragarrizkuak,

Egazti zuri batek

Legetxe eguak,

Zabalduta batuko

Ditu ollaskuak,

Berorrek zuriturik

Biotz nabartxuak,

Urtengo dabe danak

Uso biurtuak.

O! Landara barria

Zatxakuna sortu!

Ezin zaikedaz iya

Geiago goratu,

Buruaz zeruari

Zeuk arren ikutu,

Uri polit au daizun

Besazpian artu,

Bakit lurrik onena

Dozula billatu,

Gernika ebalako

Jaunak bedeinkatu.

Eleixako Artzaiñ bat

Ze ondra andia!

Etorri da jartera

Lenengo arria,

Lumen bat izango alda,

Ondo ebagia,

Ipinteko gaur emen

Jazo dan guztia,

Dalako Gernikaren

Alabagarria,

Zeiñek gaur alegere

Daukan arpegia.

Maiatzaren bosteko

O! egun kutuna!

Gernika aztu bear

Iñoz ez dozuna,

Niri beintzat galduten

Ezpajat zentzuna,

Naiz da milla urtean

Euki osasuna,

Milletan kantauko dot

Gaurko batasuna,

Dalako goiko Jaunak

Bialdu deuskuna.

Egun onetan beti

Euskal Jaungoikua,

Alabauko dot zure

Beso indartsua,

Aspalditxoan egon

Arren beratua,

Gernika ikusten dot

Oraiñ goratua,

Ez dozulako gura

Berau menpekua,

Ezpada izan dedin

Gure gurasua.

Izan zaite Gernika

Beti gure Ama,

Izan zaite aurrera

Gure Irakasla,

Ikastegi orregaz

Izan zaite bada,

Gure Ipar aldeko

Euskaldun izarra,

Ona gure semeak

Bialtzen dirala,

Eurak zuk argituta

Giau gaiezala.

Agur! bada, o! etxe

Jaioten asia,

Jausi bekizu goitik

Iñontzat grazia,

Agur! eguzki barri

Onuntz etorria,

Eldu da zuretzako

Gaur egun sentia,

Ipinteko ibar au

Urretan jantzia,

Izan dediñ ibarren

Erregiña andia.

Agur! Bizkaiko toki

Lur zoragarria!

Maitetu erne jatzun

Lirio zuria,

Eldu jatzula diño

Uda pozgarria,

Goisetan orregaitik

Ugari txoria,

Bertara pillatzen da

Ain banda andia,

Lora oni egiñaz

Ongi etorria.

Eta zuk, o! Gernika,

Urte luzietan,

Jarraitu lora onen

Gloriak kantetan,

Bizi dedin bai bizi,

Jauna serbietan,

Bere gloriarako

Direan lanetan,

Alan iraunikoan

Beko egunetan,

O! zelan alabauko

Daben zeruetan!!

LOPE OTXOA OROKOA MONDRAGOKO UMANTA

            Neure adiskide euskara-zale argi On Juan Karlos Gerra jaunari

Iragoriko denporetako gertakizunak,

Jakite arren begiraturik liburura;

Istoria bat gaur irakurri egin dot, eta,

Pentsamentu bat berak ekarri deust burura;

Birtute eder ta egiaren arerioak,

Zelan direan, gaiztakeria ta guzurra,

Orrexe gaitik ez da faltako mundu onetan,

Gerra, ikara, lorra, negarra ta bildurra.

Direalako, baña egia zaiñtzen dabenak,

Beti gizonik onen, zuzen ta argienak;

Euren izenak bear litzakez urrez ipiñi

Izan ditezen mundua mundu ezaunenak;

Eta nik zelan nai nitukean beti goratu,

Gloria andi gure euskaldun umantenak,

Ai, banituke neure miñean arako berba

Erzilla zoli bertsolariak zituenak!

Goratu daidan Mondragoeko familia bat,

Goratu ango seme argiak izenean;

Batzuk galtzairu giñik onenak legetxe zerren,

Ziran besteak gerran itxasoz ta lurrean;

Jaungoiko eta Erregegaitik areik baziran

Soldadu onak Flandesen legez Italian;

Errazoia sa alabau daidan gorenengoa,

Neure indarrak al daben añan ta neurrian.

Lope Otxoa Orokoa zan familia artan,

Izarrik geien agertu zana anaietan;

Nork dirudian tantai andi bat landara artean,

Ingurukoak arturik beso azpietan;

Beste anaiak izanagaitik bere andiak,

Bakotxak berak euki zituen lanbidetan;

Lope Otxoa, baña zentoi bat zentoi artean,

Zalako jarri gaur gura neuke izarretan.

Berrogei eta zortzi urtean beti gerrari

Izan zalako, eten bagarik armadetan,

Ozeanoko gerretan bazan leial ibili,

Galeresetan alperrik iñoz jardun etzan,

Baita armada lurrekoetan euki zituan,

Ardura asko, berak geroko urtietan,

Nun bere Lope, ispillu bat zan askorentzako,

Bere kontura, euki zituan bearretan.

Infanterian Idiakezen terzio zarren

Artean bere bera izan zan bat kapitan,

Erakusteko azkortasuna Milanen legez,

Paises Bajos ta Alemanian, guztietan;

Beti izan zan Aita Santua maite ebana,

Beti beraren alde ebana pelietan;

Beti gerrari katoliko on fedetsuen bat,

Ta batez bere kantetan noian burruketan.

Milla seireun da ogeta amalau garren urtean

Agor illaren bost garrena zan jaio egiñ,

Nordlinga uri guztiz zarraren muru aurrean,

Amaikarentzat azken eguna izan zedin;

Astera joian batallan nai ta, nai ez bear zan,

Askok artzea bala, lantza ta ezpataz miñ;

Orrexegaitik bakotxak bere aldetik eutsan,

Pelearako prestetan zoli aurrez ekin.

Alde batetik Gustavo Horne eta Bernardo

Weimar, zirean euren martizdi andiakaz,

Zeintzuk pentsetan eben zirala katolikoen

Aldean nausi jaritsitako garaitzakaz;

Ez eben uste iñor zirala besteak iya,

Pelietako geiago euren soldauakaz,

Agaitik joten zituen arro tanbor tronpetak,

Ots eragiñik mendiai euren soñuakaz.

«Nun aurkitzen zan katolikoen jaungoikoa, nun?

(Ornek ziñoan), egiñ ditugun pelietan?

Guk zelan dogu garaipenakaz urteten beti,

Arei emonda zurrak batalla guztietan?

Juramentaurik ez al gagoz gu jarraituteko,

Zaill eta zintzo asi genduzan pausoetan?

Ikusiko da zein Jaungoiko dan gaur bere nausi

Emongo diran batalla garratz samiñetan».

Ungriatarren Erregea zan gurien buru,

Ta Españako kardenala zan Infantea;

Baita eurakaz bazan oraindik irugarrena,

Lorenatar bat Duke gerrari errimea:

Zeintzuk jasorik biotzak gora, eskatutean,

Batalletako Jaungoikoaren laguntzea,

Azkortu ziran esetsiteko protestanteai,

Garaitu edo emon artean bizitzea.

Batallearen joan etorri dana egoan,

Menditxo baten bat jarri, edo ez eitean;

Nundik azpian zirealako artzen guztiak,

Eta beragaz jabe gureak ein zirean;

Idiakezen terzio zarra ikusiaz bat,

Banderagaz bere gañ edo tontorrean,

Estutasuna, ikarea ta larri aldia,

Bazan ugari protestantien biotzean.

An ikusi zan katolikoen estandartea,

Orain zabaldu, orain aixeak kiribiltzen,

An eguzkiak gabaz begiak estaldu arren,

Katolikoak idigiago dabez jarten;

An dabil bere Aita Kamara injineroa,

Gastadoreai munak non egin erakusten,

Arrats batean trintxeraz josten dabe mendia,

Egunerako gaztelu dabe biurtuten.

Arerioak otsoak legez amorratuaz,

Egunari zaiñ aurkitzen ziran baña estu,

Besteak bildots mantsotxo batzuk ziralakoan,

Gois-gois sartuta trintxera on bat eutsen artu;

Baña, bildotsak legoeturik ekin eutsen ta

Egiñ zituen gaba baño len kanporatu,

Ez baña, danak; zergaitik zelai egotzietan,

Agoaz gora naikoa ill da zan geratu.

Alper-alperrik Gustavo Ornek asaltuakaz

Biamonean amabost bidar dau esesten,

Alper-alperrik izan zirean bere indarrak,

Jentea galdu baño besterik ez dau eiten;

Baita alperrik Weimar zelaian artilleriaz,

Dabil Duke Jaun Lorenarrari tiratuten;

Aren lekuan jo arren Lope, ez da ardura,

Zergaitk onek biotz geiago daben artzen.

An ikusi zan gure kapitan Mondragotar au,

Zelan gerrari egiazko bat zan benetan;

An kañoeko baleak beso eskumakoa

Eroan arren ezkerrekoaz balietan;

Antxe beragaz pikea altzaurik uluka asten da;

«Ea mutillak ez itxi armai amatetan,

Aurrera, aurrera, suan jarraitu, illa ala bizi,

Jaungoikoaren gloria-gaitik batalletan».

Arrituten da gure kardenal Infante zana,

Ikusitean euskaldunaren adorea,

Lope Otxoak agertu eban biotz andia

Dalako utsik umant andien balorea;

Zeñek aurrera bere sallean daben jarraitzen,

Azturik falta ebala beso eskumea,

Jaritxi arte oso ta santu katolikoen

Garaipena ta arerioen desondrea.

Protestanteak antxe betiko lotsatu ziran,

Millaka illda millaka jausi sarietan,

Euren artean baita Gustavo preso jausirik,

An ikusten da nai eta nai ez umilletan;

Zergaitik euken gureak fede egiazkoa,

Eta Lope zan legoi bat legez au zainketan,

Bere izena mundua mundu agaitik bizi

Egingo jaku istoria ta kondairetan.

EUKALDUN MARTIRE SARATAR NESKATILLA
LARRALDEKO MADALENARI

            Saritua izan zan 1886an Mauleonen

Gura neuskizuz zuri gloriak

Kantau, neskatxa samurra,

Frantzian igo eben denporan

Gorriak Gobiernura;

Oiñperaturik ain gizon gaizto

Ifernutarren bildurra

Oraindik izan arren amabost

Urteko gazte biguna,

Pinet ta bere lagunak gaitik

Ez eutsalako ardura.

Alperrik eutsun, lotu zinduzan

Piketearen buruak,

Esan guzurraz estalduteko

Berako zure kontuak;

Jakin etzedin zetara emon

Zenduzan ara pausuak,

Ta gitxiago an zelan artu

Zenduzan sakramentuak,

Zeintzuek gatik pagau ez eian

Ondoko zure lepuak.

Orduan baña fedez sututa

Ain modu miragarrian,

Erantzun zendun: Naiz ill naiela

Ni illgo nabe Egian;

Jakin begie gura badabe

Agintariak Frantzian:

Zelan konfesau eta komulgau

Nazan Berako errian

Jauna iraindu baño len zerren

Ill gura dodan grazian.

Nor ez da arri egingo oso

Non nai zu ikusitean,

Mendi bat legez, gogor ta zutik,

Katolikoen fedean;

Ikara baga, egia beti

Autortzen era batean,

Naiz soldaduen, zein jeneralen,

Bardin juezen aurrean,

Jakiña gaitik epai gaizto bat

Zeunkala zeure gañean?

Baña, Jesus da egia, eta

Zu ziñan egi zalea,

Orretxe gaitik, o! Madalena!

Kristo zan zure maitea,

Nogaz zenduan zuk bizi gura,

Nogaitik bere illtea.

Nogaz guzurraz etzendulako

Txarto nai geratutea,

Bere etsaiak emon eutsuen

Kastiguz eriotzea.

O neskatilla Sarako gazte

Fedez bardiñik bagea!

Ill bear eta kantetan dozu

Birjiñ-Amaren Salbea,

Lirio guri ziñan denporan

Ikusgarrizko loria,

Gillotiniaz gorriak zuri

Ebagi arren samia,

Orain zeruan gozetan dozu

Martiriaren koroia.

BITORIAKO URIA

Araba lauan, bizi zarean uri galanta,

Arakan leku gorenengoan naz jasarri,

Ai, emen baneu euskal lira bat zu ondretako,

Soñu eragin orain daiodan nik berari.

Nor ez zoratu gañ onetatik zuri begira,

Odei bat baga gaur legez goia dagoenean,

Kanpo guztia galaz jantzirik dakusdan legez,

Urte danetan aurkitzen dala Bagillean?

Ze ikusteko arrigarria zarean bada!

Zure sorua aberasturik dot ikusten,

Gariak dagoz alez betetan mardo ta zarden,

Goseaz gaizki uri maitea ill etzaiten.

Ze zelai zabal landuz zagozan inguratua!

Ainbeste erritxo eleixa eta torredunez,

Dirudizula ollo ama bat erdi erdian,

Korro egiña txitatxo polit edo umez.

Erregiña bat begitanduten niri zatxataz,

Albo erriok eresten jataz menpekoak,

Agaitik dozuz zeatz gozetan bertan sortuten,

Direan eiza, esne, arrautza ta arraiñtxoak.

Zure kristalen islak izarrak dabez irudi,

Zure etxeok edurra legez dira zuri,

Eta Ebroruntz Gamarran zear doian Zadorrak,

Izarrentzako ispillu dala gaur dirudi.

Zure torreok ikusten dodaz zelan dabezan,

Euren buruak odeietara eregiten,

Danen artetik Santa maria baña, nik dakust,

Goren dalako zerutik urren aurkituten.

Arratsaldeko seirak jo ditu an erlojuak,

Gorbeia alderuntz urreratzen da Eguzkia,

Gebaran dago gaztelu zarra ari begira,

Eta nik barriz Bitoriaruntz dot begia.

O! Bitoria zeñbat direan zure umantak!

Ai! albaneizuz zearo kantau gaur gloriak!

Ai! albaneizuz gaur iragarri anditasunak!

Dituzulako ugari eta zurgarriak!

Baña, ezin nei kontu orixe ezelan egiñ,

Dituzulako aiñ asko eta aiñ ugari,

Gura dabenak billatuko dauz istorietan,

Dozuzalako antxe egiten danak jarri.

Deituko deutsut nik alanbere, seme askoren

Abia ederra; Euskal-erria ondretako,

Balio izan deuskuelako berbaz, lumaz ta

Armaz, asaben eskubideak gordetako.

Arteetan bere, ez dira azken zure semeak,

Industrietan aurrera doaz aspaldian,

Eleis-gizonak Araban dira gañgañekoak;

Sermolariak lenengokoak Bitorian.

Nik bere zuri zor deutsut dodan ofizioa,

Ikasi neutsun bizitzeko laiñ irabazten,

O! zenbat esker dot zor deutsudazan gañera,

Santu-irudi asko deustazulako eragiten.

Artu egizu ordaingarritzat gaurko kantu au,

Naiz bertsolari motzak au izan ipiñia,

Obeago, ta zoliagoak zaizala jarri,

Dagotzun añan, dagotzun mallan eregia.

Agur betiko, azkenengoa begiraldi au,

Benturaz balitz, leku eregi onetatik,

Ni illda bere biziko al zara zorionakaz,

Zerren maitatzen zaitudan beti biotzetik.

MILLA BETIKO-LORAZ EGIÑIKO
AROA CALDERON EZILLKORRARI

Nun da niretzat lira gozo bat?

Nun miñ bat leun ta zolia?

Ai baletorkit nundibaitetik

Musaren baten argia!

Neurez ez daukat idurimenik,

Laburra dot etorria,

Goratuteko gizon andi bat,

Ausaz naz biursaria?

Erdue musak lagundutera,

Nun zagoze irudiak?

An ete zaren jasoten dodaz

Zeruruntz neure begiak:

Nun ikusirik ainbeste izar

Ziargiz txito josiak,

Errañu batek zabaldu deustaz

Adimentuko begiak.

Egiaz areek argiak dira

Zeru zabal urdiñean;

Jakitun onak iñoz illunak

Ez dira gure artean:

Noz arteraño iraungo daben

Izarrak argiz gaiñean,

Ez dakit, baña bai gizon batek

Zeruan eta lurrean.

Gizalditxo bi uts aiña jakoz

Sekulakoa danari,

Beeko bizitz au ames bat baño

Ez jakon bati irudi:

Orrexegati, O Kalderon, gaur

Zatxataz alabagarri,

Zeru goietan zagozalako,

Argi egiñaz lur oni.

Izartxo batek ez dau itxiten

Gaba danean ederra,

Errañutxo bat bialdu baga

Ezpada bere lurrera:

Zureak gau ta egun dakustaz

Zabalik mundu guztira,

Zeruruntz barriz nire begiok

Eltzen ez diran tokira.

Urregorrizko luma eder bat

Eskuan dozu saritzat,

Bear andiak zenduzalako

Egiñda itxi guretzat;

Eskribu orreen artean ondo

Gogoan sarturik daukat,

Berba neurtuan, onen antzera

Jarri zenduan egi bat.

Amesa dala eukia, eta

Amesa bere ezeukia,

Amesa astea geituaz eta

Gurariz nekatutea,

Amesa iñor iraindutea,

Amesa mundu guztia,

Txikia onik andiena ta

Amesa bizi izatea.

Irakurrita au ezin ukatu

Neizun daukadan aroa,

Milla betiko lora ederrez

Zuretzako atondua:

Jantziko deutsut beronegaz gaur,

Orren duiñ dozun burua,

Zuri begira, arritu dedin

Mundu bat oso osoa.

Noz gertatu da beste ainbeste

Gaztelar biursaria

Mundu guztian agertutea

Euskaldun loraz jantzia?

Ez dakit, au dan gizonen lana,

Ez dakit, dan miraria,

Ez dakit ezer; Baña badakit

Kalderon dala andia.

O españatar, biursarien

Artean gorenengoa!

Zu alabetan gaur euskaldun bat

Oso dago zoratua;

Gizon illkor bat nazan legetxe,

Ai banintza aingerua!

Kantau daizudan omen eder au,

Zurturik lurraz zerura.

Gloria bada zuri bietan

Eskribitzalla argia!

Gloria goian, gloria beean,

Kalderon miragarria:

Gizaldi bitan izan bazara

Zeru lurretan andia,

Eunki danetan izango zara

Gure gomutagarria.

IPUIÑAK

PERU ERRENA ETA
MUTIL GAIZTO BAT

Erren on bati mutill txar batek,

Lotsa baga,

Egin ei eutsan alan burla:

Oiñkada zelan bota bai ak,

Kontetan deutsa besteak bat;

Urrengokoan dinotsa bi,

Eta bestean barriz iru;

Laugarrenean, barre karkaxaz,

Errena da gure Peru.

Onek txit aserratua,

Jaurti eutsan makulua;

Nekez oiñ bakar gaiñean

Gelditurik bat batean

Peru tristeak dirautso:

«Egin ez daizta geiago

Burlarik niri

Tunda bat iri

Emon nai izateak ni

Oiñ baten najaukak larri».

OLLOA TA ARRAULTZAK

Aintxiña bein ollo bat ei zan aurkituten

Urrezko arrautzea ebana egiten,

Egunean bategaz jaubea ez asetzen,

Pillo bat topau nairik aberastu zeiten,

Arrautz sortutokia asi zan aztertzen.

Illten dau zaken arek alako olloa,

Baña topau ete eban arrautza pilloa?

Ez, ta bai zorigatxean itxi agortua,

Urrezko iturri on egunerokoa.

Ai, zeinbat ete dagoz mundu zabalean,

Aberastu gureak egun bat batean,

Sarturik asmo barri tratu larregian,

Ondo bizi ziranak len euren tokian,

Geldituta billoxik ta zorren azpian?

SU-GIZONA TA TXAKURRA

Su-gizon batek eukan txakur bat,

Ez ebana besterik egiten,

Ezpada jan ta jolas,

Ardurarik ez artu ezegaz.

Jagiten zan jaterako maira,

Pozkeri ta labankeriaz,

Joaten zala nagusiagana.

Palagu ta loseinkok,

Etziran bestetarako,

Azurrak ez eze mamiñak bere

Beraganduteko.

Dirautsa nausiak baten:

Bajakiat deitu baga atorrela jaten,

Sutegian sekula ez aut ikusten

Mallu zaratak ez due lorik galtzen,

Nire agiñ otsak barriz abe iratzarriten.

Kanpora alper jale ori ortik

Bazterretan ik esatea ondo ezjirudik

Nausi leloak artzen abela

Konde bat bezela.

Txakurrak orduan dirautso:

«Konde bat zer da geiago?

Alperrik bizitzeko jaiota ez nago?

Ez jaio inor asto, txakur baño».

Konde jauna kanpora-kanpora,

Ikusi egik beste etxeetan

Ea zelan aben tratetan.

Joan zan batera serbietan,

Nun euki eben gau ta egun jagola ateetan;

Beste etxe baten jarri eben itsu-aurreko,

Urrengoan sarturik tornu baten,

Okelea erretako jirak emoten,

Jaterik ez dabela itxaroten.

Ezagutu eban orduan astuentzat bakarrik

      Ez dala lana,

Txakurrentzat bere bai, ona ezpada

Ugazaba.

ARTISTA BAT ETA LAURKA

Artista batek ei eban pintau

Aiñtxiña eun zabalean,

Legoe tzarra gizontxo batek

Eukala ostikopean;

Legoe bizi batek pinturau

Ikusirik erdi barrez,

Esan ei eban: «Ori dok lana

Egitea nai dan legez;

Baldin nik ori pintau banajok

Izango zuan aldrebes».

FORTUNEA

Ibai baten ertzean etzunik bedartzan,

Mutill erdi mamo bat egoala lotan

Fortuneak jonda dirautsa onelan,

«Etxakiat zelan lo or gelditu azan,

Esango leukeek gero, Fortuna gaiztoa,

Errekara jausi ta or baintza itoa,

Eta geienez oi dok gizonen errua,

Munduan eukitea okerren damua».

ASTOA TA TXARRIA

Astoak eziñ iruntsi eban

Txarri gizen baten ona,

Bere artean tripak janagaz

Esaten joian onela:

–«Lanik baperez lo eta jolas,

Zukoa naikoa janda,

Zorioneko mundu onetan

Bera legez bizi dana,

Niretzat barriz makillakadak,

Arree ta ostikadea;

Lastoa jaki ta eroateko,

Sendor aundi eskergea,

Alan negarrez doiala aurrera,

Dantzu txarri irrintzea,

Begiraturik aldamenera

Illten dabille tristea».

Atzera diño asto ez gitxi jakiñak,

Onetara badatoz gero atsegiñak,

Betoz makillakadak naiz izan samiñak.

ERBIAK ETA UGARAXOAK

      IPUIÑA

Tiro ots utsaz ziran bildurrez menditi

Bilinbolan beeraño milla erbi jatsi,

Arri arteetan asko zauriz oso josi,

Ta puska bategaitik beeko errekan jausi,

An bazan garrasi, negarrez ez gitxi,

Txarrak biraoz asi,

Zituenean gaizki buruak ikusi.

Baña on batek diño – «ez gara añ gaisuak,

Zergaitik alan bota birao añ gaiztoak?

Millaka orra txarrago or ugaraxoak,

Gure negar otsakaz danak bildurtuak,

Ibaira sartuak, estuen estuak,

Benturaz ituak,

Guk leorrik daukaguz orañdik buruak».

Bere bizimoduaz ezdanak kontentu

Txarrago dagoanari beio begiratu.

NEKAZARI ERNEGAU BAT

Mitxel nekazaria bizi zan erneguz,

Bere suerteagaz ez iñoz soseguz,

Ez eukalako arek beste egarririk,

Aberats izatea munduan bakarrik;

Beti ebillan nondik arto asko batu,

Al ebana auzoan egiñagaz ostu;

Ziñoan: «nik baneuka ondasun naikoa,

Munduan nintzateke zorionekoa».

Bardin egoanean oian bere lotan,

Nondik aberastuko ebillen pentsetan;

Itzain bere bazan ta, edo noz bidean,

Ebillan gau ta egun lana eukanean.

Burdi bat ikatzagaz bein joian olara,

Logureaz zabuka ezin joan zala;

Bildurturik etzin zan ikatzen gañean,

Idiak ez egien artu ankapean.

An bere laster lotan asten da amesetan,

Betiko aberastu zala bein benetan;

Bilbora etorrita ontzi bat eukala,

Beretzako india asko ekarzana;

Eta urtenda goix goix bere baserritik,

Gaberako atzera biurtzea gaitik;

Uste eban galopan joiala zaldian,

Aztu zan lo joiala olaruntz burdian:

Ta noz eban sinistu ontzien lekura;

Elduta sartutea dirudun barkura;

Jatsiten zalakoan lurrera zalditik,

Mitxel ameslaria jausi zan burditik;

Eta jausi ez eze arturik burdiak,

Erdibitu eutsazan berna azur biak;

Orduan dazau zelan zoriontasuna,

Gozetako bear dan lenen osasuna;

Eta konturaturik zala kastigua,

Izan eban suerte alako gaiztua;

Diño penaz beterik: «sano banengoke,

Ai pobre bizi arren kontentu nintzake!

Osorik daukazanak almen ta zentzunak,

Kantau lei daukazala aberastasunak».

GIZON KANPO EDERRA ETXEAN GERRA

–Zergaitik bada Txomin diñoe nigaiti,

Nazala gizon on kafietan beti?

–Zergaitik ori daben orrelan esango?

Ejenplo bat jarriko laster deutsut Paulo,

Bisitatik dator ta, doa bizitara;

Andra aberats asko bizi oi da ala,

Kanpoan zelan beti direan ikusten,

Guztizko berba eder ta leunak esaten;

Gaztetatik zergaitik au daben ikasten,

Alako andrak ontzat ditugu eukiten;

Baña, itauntzen bada neskatxen artean,

Ea etxekoandrea ona dan etxean;

Ez dabe danak Paulo, baietz erantzungo,

Dongak dirala batzui deutsezu entzungo;

Etxean ikusiten dalako barrua,

Ikustean bakotxai bere jeniua;

Ondo ezaututeko zein dan zelakua,

Testigutzat nai leuke artu laratsua;

Azala euki arren ederra sagarrak,

Iñoz euki oi dabez biotzean arrak;

Badakit Paulo, zu zer zarean kalean,

Konbidau nozulako sarritan kafean;

Jokuan dozunean samur irabazten,

Dirua bere bardin deustazu emoten;

Baña zu zelakoa zarean etxean,

Andreak esan eustan lengo jai batean;

Dirurik iñoz ez da astean zurra bi,

Dakiala emoten Paulok andreari.

ESKATU-ESKINIA

Peruk aurkitzen zala oian miñez larri,

Deitu eutsan Josepe zulogilleari,

Jakiteko zenbat zan lurpean sartzea,

Iruntsi ebalako lastertxo illtea.

Zulogilleak esan eutsan: «iru dukat,

Prezio au jarria aspaldian daukat».

–Ezin leike Josepe piskat merkeago?

–Zelan nai dozu Peru iru dukat baño?

–Egiñ nai ezpadozu Josepe batean,

Enaz ni bere illgo merkatu artean.

BLAS LAU OPIZIO

Blas ei zan ieltsero, argin ta arotz berez,

Guztietan arro, ta danetan baperez;

Pintetan bere zala bera lenengoa,

Sinisturik ekarren dotore burua;

Lonja zar bat erosi ak eban kalean,

Ta gogoratu jakon kafea jartea an;

Zelan orretarako puntuan egoen,

Nai eban ipintea ainbat galantoen;

Au gaitik lagun bati ekarren asmoa,

Agertu ta eskatu eutsan kontsejua,

Diñotsa: «gura neuke kanpo eta barru,

Orma ta tabiketan ieltsoz luzidu;

Gero edurra legez ederto zuritu,

Azkenez pinturazko lorakaz politu;

Erakutsirik neure abilidadea,

Danak deitu dagiden Blas pintatzallea».

–Zer deritxazu lagun ditudan asmoai?

–Onak baño obeka deritxat dan danai;

Baña nola nai dozun kontsejoa artu,

Emongo deutsut eta Blas ez aserratu,

Zuk legez nik banekiz opizio asko,

Pinturaz aurrenengo neuke polituko;

Gero ieltsoagaz luzidu guztia,

Iñok tatxau ez daian ango pinturia;

Zelan ez dozun bere leun leun luziduko,

Zuk eiña dala danak deutse igarriko;

Ieltsozko lan ori amaitzen danean,

Zurituizu kareaz edurra añean;

Baltz une bat bagarik dan danean bardin,

Dirudiala eun bat jarri dala egiñ;

Esan dagien: «Blasek gaur beintzat zuritzen,

Badaki jakin arren len utsik zikintzen».

Opizio asko ta guztietan gaizki

Jakin baño obe da bat ondo ikasi.

ANTON-DIRU

            Nere adiskide abade jaun eta euskera zale dan On Jose Maria Bernaolakoari

Anton diru izan zan prantzastean soldau,

Gero bere denpora ardizaiñ emon dau;

Zarrez, zerren larretan, sarri oi zan jausi,

Oraiñ alabeagaz kalean da bizi.

Neke geiagorako da begi bakarra,

Gatx ori dauka joan zalako gerrara;

Anton begi biduna prantzesak illtera

Urten arren, sartu zan bategaz etxera;

Baña beste gauza bat beragandu eban,

Zer zan iragartea atzo pensau neban,

Zergaitik Anton diru nor dan jakitea,

Ondo dan gauza dala nire ustea.

Egia da kontu au jakula ipuiña,

Ames baten antzera nik neurez egiña,

Alan donoso jarri ezpaneu egingo,

Aurrez irakurlea parka eske nago.

                     * * *

Zer zan bada Antonen gerrako saria?

Zer ete da aren gauza andik ekarria?

Ekarri ebana zan soldau kapotea,

Neguan berotzeko ona alajea,

Eta izanagaitik antxiña josia,

Zirudian kapote igaz erosia:

Aiñ zan bera oial bat, sendo eta fiña,

Kolorez alegere, guztizko urdiña,

Ta larogei negutan urtean, urtean,

Ekarri arren beti bere bizkarrean,

Aurten norbaitek zelan egiñ deutsan ostu,

Anton aurkituten da atsekabez estu...

O! ze triste dabillan, o! ze makurtua!

Sentimentuz darabill lurrean burua,

Abarka baga sarri, alkondara loirik,

Arpegia sekula garbitu bagarik;

Buruan geienetan ez dakar txapelik,

Eunezko praka zarrak, urratuz beterik

Surretarako bere, palta pañelua,

Zintz, eginda daroa albora eskua.

An ez dabelako nun, gorde aurkituten

Praka iztarrean dauz atzak igortziten;

Orregaitik soñean darabill koipea

Artu arren orio bagarik saldea.

                     * * *

Egia da daukala nunbaiten gorderik

Arran bat ontzaurrez guztia beterik;

Baña kapote on bat erosi baño len,

Itxiko leuke beste begia ateraten.

Oraindiño geiago iñoz tabernetan,

Ez dakust astegunez, aiñ gitxi jaietan;

Ardaurik ez dan nunbait edaten beretik,

Basokadea oi dau klink iñoz niretik.

Ez da barregarria gaur bere kontua,

Burlaz deituten deutse Anton zoratua;

Ezpadeutse biurtzen barrik kapotea,

Sekulako joan zan bere izatea.

                     * * *

Osterantzean Anton da ganorazkoa,

Kristiñau fededuna, baita debotoa,

Alan bearko zan ta, joan dan Domekan,

Osagillea zelan dakusan elexan,

Konsulta bat artzea jarririk gogoan,

Mezatik urten arte nasai ez egoan.

O! ze meza ederra izan zan benetan!

Oberik ez dot entzun aspaldi onetan,

Zelako kantariak! zelako soñoak!

Zeru bat zirudian niretzat koruak;

Baña Antonenentzako inpernu bizia,

Astiro joialako musikan guztia.

Beste gauza bat bere da esatekoa,

Sermolaria zelan zan puntarengoa;

Aitatzeko duiñ dira ak dituan doiak,

Iragarteko ondo euskeraz sermoiak.

Ikaragarria zan aren etorria,

Zerutik nik uste dot eukala grazia,

Kodizia ze txarra dan eban azaldu,

Zeñek egiten daben Anton beti galdu;

Oiturau esan eban zala aiñ zitala,

Eta kentzeko barriz erraza etzala,

«Zarrago ta txarrago dirala zekenak»

Oneek dirala berba jakitun danenak.

Baña Antonek mezan zelan sermoetan

Pentsamentua eukan josirik konsultan,

Pagu ederra emon beutsan mezeari

Ez eutsan txarragoa emon sermoiari.

                     * * *

Noz edo noz eldu zan, nai eban ordua,

Pasau zan Santusa, ta bai, Komoniñua,

Eta Ite missa est entzunaz batera,

Anton arrapataka doa eleixpera;

Nun osagilleari egiñik itxaron,

Urten zanean berbaz laster asi jakon.

–Osagilla On Juan, zer bear dot egiñ?

Kapote bagarik gaur otzak nauka kikill;

Ostu egin deuste ta, kanpoan banabill,

Nai ta ez bearko dot negu onetan ill.

–Ekatzu bada, Anton, ekatzu eskua,

Lenengo bear deutsut nik artu pultsua,

Errazoia daukazu; dozu aiñ ikara;

Eneban sinistuko aiñ txar zengozala;

Baña ez ikaratu, ez billdurtu Anton,

Len bere nire gauzak ez eutsun egiñ on?

Sangria bat ederra zendulako artu

Etziñean orduan bertatik osatu?

–Bai, Jauna, alantxe da, eskerrak berorri,

Osasuna ekarri eustalako niri;

Baña besotik sangrau oraiñ egiñ arren,

Egingo naz jaubetu ni kapotearen?

–Bai, zelan bere Anton, ez euki dudarik

Obeago batena egingo zaitut nik,

Sangretan bazaitudaz, baña ez besotik,

Ezpada ango ordez, gaur patrikaratik,

Andik ateraten dan odolagaz dendan,

Zuretzat kapote bat emongo dabe an;

Eta zelan iraungo deutsun eun urtean,

Biziko zara berak dirauan artean.

–Ondo da ori jauna, o! ze konsultea!

Baña oraindik nai dot obeto artzea,

Zenbat kapote ori kostako ete da?

–Ontza bat urre Anton, gitxi gora bera.

–Ai ene galdua da gaur nire arrana,

Neure ontzurre gorri berreun daukazana,

Ene elstikoa eta bardin prakak,

Dira itsuak eta diru-toki bagak;

Eta arrana sangrau baña len On Juan,

Obeko dot mundutik negu onetan juan.

Zenbat zekenek daben Antonen antzera,

Galtzen izen ona ta, osasuna bera,

Eta txarrago dana askok arimea,

Diruagaitik dana, o! ze lastimea!

PEPA-ESPERANTZA

Pepak sartu dalako eun da bat urtean,

Negua irago dau gorderik etxean;

Uda barria zelan eldu jakun emen,

Amabost egunokaz kanpora dau urten;

Kalean dabillala nik dakust agaitik,

Bere llobea lagun dabela albotik;

Besotik obatuta onek eleixara,

Legez bardiñ daroa jaietan plazara;

Gure etxe aurretik pasetean atzo,

Pepak llobatxoari onelan dirautso:

–«Jaunak gura daiala Joxepa Antoni,

Zu atsotu artean bizi nadilla ni,

Zeuk orain niri legez lagundu daizudan,

Eunda bat urtekoa zarean denporan.

Sarituko aldeutsuz zeure amandriak,

Zugandik artutako mesede andiak,

Bai, ene llobatxoa entzun dot Parisen,

Dakiela atsoa umera biurtzen,

Araxe gura neuke udan joan aurten,

Zeu baño gazteago ipiñi nagien».

Barre karkaxada bat egiñik llobeak,

Entzun eban naibagez ori amandreak,

Eta nik esan neban neuronen barruan:

–«Esperantzak engañau oi gaitu munduan,

Zelan poztzen garean, danok esperantzan,

Negar egin bear ta asko gabiltz dantzan».

DIPUTAU-GEI BAT

            Txori danak eguak,

            Batzuk obak kantuak.

On Kaixok, zelan daben nai diputau izan,

Ikusi dogu emen pobre baten gisan;

Limosna bat legetxe botoak eskatzen,

Kapelea nai nori eutsala erazten;

Ibilli da etxalde, ta erririk erri,

Askok burla egiten eutsala berari;

Beste batzuk aurrean ondo esan arren,

Atzea emotean laster saltzen eben.

Auxe da bai, auxe da oraingo mundua,

Ezin leike nai nogaz bat egin burua;

Ez da besterik emen bakotxak berea,

Dana da andi-naia, dana da temea;

Txiki zalerik iñor ez dot aurkietan,

Danok igo-bideak gabiltzaz topetan;

Besteren faltak barriz dakarguz kanpuan,

Noberarenak ezkutau etxean barruan;

Umilldadea nonbait egin dogu galdu,

Karidadea diru gitxigaitik saldu.

Politika dontsuak! zer ekarri deusku?

Babelera mundu au egin dau biurtu;

Gaurko gauzokaz, nok zer leike zuzen esan?

Alan bagoaz nora ez dakit goazan.

Baña gure on Kaixok batez bere nau ni,

Moldaerau zelanbait egitera jarri;

Ikaratuta nauka jaun onek sekula,

Alkate bere izan ez dabenak gura;

Zelan aurten sartu dan diputau tratuan,

Bere izen ederra galtzeko taiuan.

On Kaixo jaiotzatik da lotsor, otzana,

Ezdabaidetarako iñoz gauz ez dana;

Gañera da bildots bat legez baketsua,

Iñogaz asarrerik ez eukitekua;

Baita jakiñ dabena diru asko galtzen,

Auziari lekurik emote ez arren.

Oraindiño geiago, da praille antzera,

Nekez batu oi dana gizonen artera;

Bere familiagaz beti dot ikusi,

Erretiroan legez jakulako bizi;

Orrexegaitik nago oso sinistituta,

On Kaixok dakarrela burua galduta,

Botorik emongo nik beintzat eneuskio,

Zergaitik diputautzat ez daben balio.

Gizon guztiok bere, naiz izan personak,

Danak legegintzako doguz zentzun onak?

Txoriak bere izan arren egaztiak,

Kantetako al dira danak egokiak?

Asko ez dira gauza kaioletarako,

On Kaixo ez dan legez kortietarako;

Ara joana gaitik ezpada kantari,

Esateko egia oso eta garbi,

Zer deutsa egiñ arren joan da etorri,

Erriaren onen bat ezpada ekarri?

Eta zelan goazen aurrera txarrago,

Igaz gaizki ta aurten, piskat okerrago;

Ez ditugu egingo kontuak atera,

Zer izango dan gugaz bagoaz onela?

Berau gaitik bear au agertu nai neban,

Itsu egozan asko argitzeko eran.

O! baña lastimea amaitu baño len,

Aurten boto eguna sartu jaku emen!

Alan bere balio daizkun urrenguan,

Jentea jarri nai dot gaurdanik kontuan;

Augaitik puskatxo bat bear dot luzatu,

Kreiturik galdu baga on Kaixo salatu.

Irakurla maitea begiratu ondo,

Zelako gisajoa dan gure on Kaixo;

Porru errenteroa zerbait esatera,

Joan jakon goix baten berari etxera;

Dran dran atea jota dator neskatxea,

Diñotsa Porruk: nai dot nausia ikustea,

–Ezin ziñaike Porru, nausirik ikusi

Gau txarra pasau dau ta dago oso gaizki.

–Benturaz ere eban bart larregitxo jan?

–Ez, Porru, bategaz zan berotu disputan.

–Bategaitik ez al zan ainbeste berotu?

–Bai, Porru, iñoiz alan ikusi ez dogu.

–Zeinbat obeto eban ezetan ez nastau,

Bakean egiteko osasuna gozau!

Gisajoak urtetan badeusku diputau

Madrillen bearko dau askogaz disputau!

                     * * *

Gizonak zetan daukan berezko modua,

Atantxe bear leuke artu enpliua;

Baña aiñ gatx da ori gatxik bada ezer,

Agaitik mundutxo au beti dabill oker.

MANU FORTUNA

            Neure adiskide Marcelino Soroa jaunari

            Denporak zelan aldiz

            Zapataria zaldiz.

                  (Euskal esangia)

                     I

–Praisko, ez eizu egin alegin larregi,

Ainbeste neke baga aberastu naz ni;

Fortunarik ezin lei norberak ekarri,

Arek berak bear dau gugana etorri.

–Egia esan dozu Manu, lagun zarra,

Badakizu lanean nazala azkarra;

Bearra egiñ arren zu lako seik beste,

Beti aurkietan naz pobre ta arlote;

Baña, dakust munduan nagia ugari,

Diruzko errketan egiñaz igeri,

Zeu bere beti izan etzara zuria?

Sorra, zorriz ta zorrez, gañera josia?

Eta gaur ikusteak zaldun egiñik zu,

Burura darakartaz milla pentsamentu.

Mesedez esaidazu Manu, arren bada,

Nondik deabru alan aberastu zara?

Nondik arrano dozu orain sarra-sarra

Dirua, gastetako non nai firri-farra?

Zelan jaungoiko zaitu Fortuna orrek jo,

Ez ete da sekula gugana elduko?

                     * * *

–Ara Praisko jakizu Fortunea zer dan

Atarikoa zanik pentsetan eneban,

Emakumearena dauka antz guztia,

Eta persona batek legetxe bizia;

Dabill erririk erri, baterik bestera,

Joten daben guztia aberastutera;

Lastimaz iñok ez dau bera ezaututen!

Agaitik aberastu gitxi da egiten!

Bestelan balekie zer dan Fortunea,

Danak naiko leukie ari ikutzea;

Orduan elitzate uelga bearrik

Elitzatekelako bat bere pobrerik.

Orregaitik, baziña nozbait aurkituko,

Fortunea dabillan errian zu Praisko:

Besteai oi jakena gertau ez dakizun,

Ondo da bera nor dan gaur jakin dagizun.

                     * * *

A da emakume bat, aiñ ondo egiña,

Ez zabl, ez bedarra, garbosea baña;

Gañera zelan jazten, dan iñor ez legez,

Arri, perla, urre ta baita diamantez;

Prinzesa danak dira bere inguruan,

Arbi lorak legetxe larrosen onduan;

Jaungoikotxo bat dala, nai nok leuke esango,

Edo bai beste mundu baten zala jaio;

Alako bati gero, zer egingo jako?

Aberats zeiñ pobreak, badakizu Praisko;

Munduko erregiña balitza legetxe,

Danak bidea larga, zabal eta libre;

Ez da millagro alan iñor ez jotea,

Eta mundu au pobre beti ikustea.

                     II

Oraiñ esango deutsut neure istoria,

Eta kenduko dozu dudea guztia,

Ikusi daizunean zer gertatu jatan,

Banan, banan, agaitik gura deutsut esan.

Etzara gomutetan beiñ Donostiara

Joan egin nintzala ni bañuetara?

Orduan, bai, orduan, leku baten antxe,

Fortuneagaz neban jo onetaraxe.

                     * * *

Ondo pentsau bagarik, dranga, dranga, edan,

Bero andi bategaz zelan eiten neban;

Sagarduak ninduan Moskorraz ezkondu,

Ibilten eninduan; baña asko ondu.

Donostian bideak, naiz izan zabalak

Orduan danak ziran niretzat bedarrak,

Alboruntza egiten neban bakotzean

Oi neban ertz batetik bestera artean;

O! zenbat ume neban egun atan bota!

Kastiguz bear neban kartzeleaz multa.

Praisko, etzan niretzat naikoa kalea,

Nasai ibilli nendin bear zan plazea;

Orregaitik egiten askok eustan barre,

Baibenka banenbillan, au jo, ta a tope,

Borondatez eneutsan iñori nik alde,

Ordia oi dan gisan, ez buru, ta anka,

Bata eta besteak nerabiltzan loka.

Auxe zan ene Praisko, anko komedia

Nekarrela atzetik Donosti erdia.

                     III

Entzun orain zelan zan nire suertea,

Kale baten betorren arro Fortunea;

Neure zintan ta neure alderuntza zuzen,

Eta ese giñan nik nolan niarduen,

Gura zeiñ ez ebala, tope eitean bera,

Dinost: Manu, jo dozu Fortuna ederra;

Aberatsa izango zu zara lurrean,

Nai ezpadozu bere bizitza danean.

Baña, berak ekarren garboari eutsi,

Ezinda, nekez zailldu egin nintzan zuti,

Obeto nai dot esan orduko golpea,

Dalako aitatzeko duiña dan gauzea;

Makilleak ez baleuts Praisko, lagun egiñ,

Oiñpeko arrietan artuko neban miñ:

Alan bere pipea, egin jatan ausi,

Txapel erdi jantzia, sekulako jausi;

Enintxalako bera jasoteko gauza,

Eleixatu egiñ zan niretzako plaza.

Bai!... Oraindiño bere gogoratutean!

Txapel arek miñ emon oi deust biotzean!

Ezetara ez arren txanpon bat balio,

Puskatxo bat geiago emongo neuskio;

Osabak eustalako Parisen erosi,

Eta ogei urtean nebalako jantzi,

Praisko, zer deritxazu ez eban merezi

Armaioan gordeta eukitea beti?

Iñok egingo baleust beñik beiñ, gaur billa,

Laster artuko leukez errealak milla.

Baña, sartu gaitezan lengo lanbidera,

Donostian jazoa noa amaitzera.

Zoro bat legez eta, gañera ordirik,

Alkandora ta prakak soñean bakarrik,

Txanka bietan oñak, abarketa baten,

Taiu lotsagarri bat zelan nik nekarren;

Mutiko zatar batek iya gaututean,

Arrikada bat emon eustan kokotean.

Orduantxe jo neban benetan nik lurra,

Aotik eridala bitsagaz adurra;

Larri ete ninduen eingo ankaz zapal,

Aurkitzen nintzan zelai, luze aña zabal.

Jentea egitean, baña etxeratu

Ta soillik nintzanean ni bere geratu

Loak egin ninduan kateakaz lotu,

Baita Biaramonak goisetik askatu:

Ze pozik makillea eskuaz arturik

Praisko ni jarri nintzan jagita zutunik!

Nonbaitera Moskorrak bere eustan alde,

Ez dot iñoz itandu bizi bada bere.

                     IV

Esan dot istoria Donostiakoa,

Amaikatxok entzunda barre egiñikoa;

Oraiñ azaldu nai dot arrezkerokoa,

Dalako mundu dana arritutekoa.

                     * * *

Eneban sinistuko Praisko ezetara

Fortuneak esanik gertauko jatala;

Esan eta egiñ oso, ak eustan igarri,

Bestelan zeuk dakutsu zelan nazan jarri.

Ordurik ona dabill neugaz suertea,

Beti daukat artzea iñoz ez galtzea;

Egiñik adiskide batek testamentu,

Nondik enekiala nintzan aberastu;

Dirua dot ugari, baserria pranko;

Zorrak pagau nituan, euki arren asko,

Loterian sarturik, illean illean,

Milloe bat peseta geitzen dot etxean;

Agaitik deitzen deuste, gaur Manu-Fortuna,

Deitzen eusten guztiak, len Manu-zorduna.

Baña o inbidia madarikatua!

Deabruak munduan antxiña sartua!

A! badakizu Praisko ikusi eziñak,

Emoten deuskuzala tripetako miñak;

Paper barritsu batzuk gaur dabe zabaldu

Manuk bear dabela kiebran azaldu,

Geiegi direala ditudan gastuak,

Baña, ez dabez ondo atera kontuak;

A! balekiez ondo nire iturriak,

Zer dira edateko gureko euliak?

Amar ume ditudaz, otseiñak amabi,

Lau kotxe barri barri, amazazpi zaldi,

Madrillen jauregia, Parisen etxea,

Itxasorako bere bapor bat neurea.

Iñok esan bagarik, nik neuk dakit Praisko,

Jente askok zer deutsan gauzoi eretxiko;

Beintzat esango dabe ezjakin tontuak

Geiegi direala gureko kontuak;

Baña zuk legez orain balekiez ondo,

Beste modu batera, eleukie esango?

Zer da burrukan Praisko zezenaz ardia?

Ibai bat agortzeko, nor? nor? txindurria?

Onek leortu leike pozu bat sekula?

Ta ibai bat irunsterik iñoz gertatu da?

Kontau beiez gazetak ipuiñak ugari,

Manuk edo nun dauka arpegia garbi;

Agaitik esan deutsut Praisko, lenengoan,

Ain belu ikusirik atxurren soloan;

Fortunea egiten ezpada etorri,

Ez dogula egingo indarrez ekarri.

–Eskerrik asko Manu, mesedeagaitik

Atera nozulako duda danetatik,

Zorionean ziñan izan Donostian,

Guztiok ipinteko zure inbidian;

Neuk bere gura neuke, antxe bertan aurten,

Egun batzuk irago bañuak artuten,

Zure antzera egin daidan pruebea,

Tropezetan ete dan nigaz Fortunea.

Ai! alako bat balitz nik Manu gogoan,

Erabiliko neuke bizitza osoan!!!

MARTIN-ILLARGI ETA MARTA-MIMIMI

            Aizeriari joan arren ullea,

            Antza berea.

                  (Esaera zarra)

Martin-Illargi gizon illun ez noblea,

Burua baña argi eukan agurea;

Berrogei urterako zalako kalbotu,

Bizar zuri utsagaz egin da geratu,

Orregaitik andia zan bere famea,

Zalako gizakasta bardiñik bagea,

Agiñik bat ez eukan, begiak ezkelak,

Belarrietan ulle luzeak urtenak,

Ezpanak me sartuak biak barrunrantza,

Alboz euken igitai agoaren antza;

Au gaitik asten bazan, zer edo zer jaten,

Okotz ta surpunteak eutsen alkar joten;

Bizakrra tontorduna biribil ederra,

Gorputza okertuten eutsana aurrera,

Egia da nik zarra ezagutu neban,

Larogei urtez bera eukiko ez eban,

Ordurako eukazan buru ta besuak,

Loka, ikaraz, eta ankak astundunak;

Zergaitik ez dakien urteak parkatzen,

Eta bai, bakotxari berea emoten.

Sasoi artan gu zelan giñean gazteak,

Atso-agurai burla, egiten zaleak,

Zenbat aldiz kalean denpora pasatzen,

Genduan Martiñegaz, ta eskolea galtzen,

Zeñbat arñeketa, eragiten geuntsan,

Berak eukan falten bat deituten bageuntsan;

Kantoi batetik batek ots einda Illargi,

Eta asiten bazan jarraituten ari,

Besteak Buruloka, atzetik esaten,

Beutsan, burua laster eban biurtuten;

Tolietan genduan zezen baten gisan,

Ez mutiko zuzenak bagiña gu izan.

Ez da bada txantxea, baldresa zan oso,

Eta etzana jantzi sekula donoso,

Baita zelakoa zan bere oituretan,

Gura dot berba egiñ puska bat danetan;

Asi gaitezen bada irakurten emen,

Amaituko dot gero azkena nonbaiten.

Martin, meza nausitan, baita bezperetan,

Arpegi zikiñagaz nekusan jaietan,

Bizarra kentzen beban illean birritan,

Geienez izango zan, ez beintzat sarritan,

Txamarrea bekarren domeketakoa,

Alkondarea loia, astegunekoa;

Jairik andienetan bere bai, abarkak,

Bein bakarrik erosi ebazan zapatak,

Prakak ekarzan barriz iya beti batzuk,

Etzituzan eukiko guztira irutzuk,

Kolore bi bakarrik, neutsazan ikusten,

Zelakoak zirean etxataz aztuten,

Batzuk zirean pelpa, ta besteak mauna,

Urteak eukezanak berrogeta amarna,

Ezkongei zan denporan zirean josiak,

Txamarrak aiten aitak lenengo jantziak,

Da esatea Martiñ, eneban ganoraz,

Ikusi nik jantzita, beiñ bere soñeraz,

Ez eban azagutu sekula Lotsea,

Maitetzen ebalako larregi Poltsea.

Beraz esan daikegu, etzala pobrea,

Bazan bere seme ta, alaba bagea,

Tratuetan nok eban asko irabazi,

Esanda guzur asko, eta egi gitxi;

Aiñ zan tranposoa ze, eban engañauko,

Deabrua berbera etorri ballako,

Idi, bei, zezen, zekor, ta txakaliñ aurten,

Urrengoan txarridun, bardiñ zan agertzen,

Gero beor, beoka, txiko, zaldiakaz,

Mula, mando, mandako, ta asto ostuakaz;

Baita ardi, auntz, ari, aker armatuak,

Legez ekarzan ollo, zeinda ollaskuak;

Zeinzuk zireanean, auzoan artuak,

Zarratu oi zituzan bertatik tratuak;

Salduten Barrabasak maliziaz urriñ,

Zituan lapurretan ebazanak egiñ.

A baño oberen bat, Kartzeletan bada,

Illgo zan onezkero arratoiak janda!

Martiñ prueba danak, zan egiñikoa,

Etzan bere denporan burutik mankoa;

Eragiña askori bai, gogotik negar;

Orretarako zoli egiñ eban bear;

Ganau paltadun asko nundik nora saldu,

Onaren prezioa ze modutan artu;

Gorputzez bazan bere baldres ta traskilla,

Ziriak sartzen beti izan zan abilla;

Engañetan ikasi aiñ eban ederto,

Lanean baño artan ekian obeto;

Diru txarretan zeñbat, emon eban barriz,

Jaungoikoak bakarrik zireanak dakiz;

Beti nondik ostuko bizi zan lurrean,

Ez dakit zelan bizi gaur oi dan bestean;

Jaritxiko al eban bai, parkaziñoa,

Osterantzean etzan arentzat zerua.

Oneik baziran bere kanpoko kontuak,

Zelan ete zirean etxe barrukuak?

Ezkondu eta laster, jarri zan poltseru,

Andreaz ebalako konfiantza galdu;

Oso zan berekorra, temoso pestea,

Ez bapere obea bere emaztea,

Zalako atso zimel, baltz, igar, mailtsiña,

Begi gorri, guzurti, prestuez, zikiña;

Noren miña, zan beti, meia ta zorrotza,

Zeñegazko abarka eztena da motza;

Obeto esateko, bazan benetan bat,

Errian kontetan zan txarretan txarrentzat;

Alakoxea zan bai, atso maletea,

Trago baten edana ardau azunbrea;

Au agirian eta gañera ixillik,

Zenbat irunsten eban ez dakit ziur nik:

Bakit moskor galantak ebazala artzen,

Atarako artoa non ta zelan saltzen,

Laborea ugari egiñ arren batu,

Gabon ingururako oi eban ondatu.

Orra Martiñ ta Martak eroien bizitza,

Umore on bat baga gerra baten gisa,

Arek gastau nai gitxi, ta asko aurratu,

Onek dana bestera, tripan gura sartu;

Batau bazan katua, bestea txakurra,

Ango bizimodua, aiñ zan ze makurra,

Zalako azkenean indarra nagusi,

Martiñek errazoia euki zeiñ ez euki,

Ogeitxo bat makilla, ainbeste urtean,

Gitxienez eutsazan, bringau bizkarrean,

Pagaurik beti ondo Martaren saietsak,

Asten zireanean ezetz, ta baietzak.

Bai, zartada bategaz laster saiestxo bi,

Beiñ eutsazan ausi ta, beste beiñ biterdi,

Gañera egiñiko tontor-baltzituak,

Zelan ez daukadazan, zeatz adituak,

Erratu ez dagidan, gura dot ixilldu,

Guzurraz ez daiodan, nik kreiturik galdu,

Ai! Ango laratzuak, berbetan baleki,

Ak bai, esango leukez kontuok ederki!

Baña Martiñ legetxe, zeiñ Marta kalbotu,

Jeniorik etxaken bapere obetu,

Zeinbat eta zarrago joiazan txarrago,

Bestelan gertaerau, entzun baño ez dago;

Nori gogoak emon artu burduntzia,

Tau sartuta galduko eutsala begia,

Agura berenoak bere andreari,

Irurogeta amar urtetxodunari?

Gabon-apari baten, txakur eta katu,

Abiaurik nai ez da, alkarri parkatu?

O! baña arritzeko jakun gauzea da,

Oraiñ iru berbatan esango dodana,

Begi gorri bategaz naiz Marta geratu,

Suerte barriagaz jarri zan kontentu,

Pentsetan ebalako Martiñ ondu zala,

Edo mundutik laster bestera joiala.

Ondo, ondo, eun dukat Martiñ-Illargiri,

Kosta jako begi bat galdutea niri;

Jardun bei kalboari arrabioz azka,

Tiraka ekiteko ullerik ez dauka;

Alperrik dabill baña, burua urratzen,

Medikuak ez duutsa iñori parkatzen,

Bisitak amaika ta, bost duro bakotxa,

Martiñ-Illargirentzat sumau da mingotxa;

Ez al dago andrea tratau baño gaizki?

Egur bagarik jaunak, kastigetan daki;

Alan badoa barriz, sentimentuz garbi.

Martiñ egingo da ta, Marta libre jarri,

Orduan iragoko ditudaz Gabonak,

Edanaz ardau gozo, kafe eta erronak;

Ez Martiñ-Illargigaz legez ardau baga,

Porru ta gaztañakaz metalura edanda;

Zelan jarriko ete zan, agura dollorra,

Benturaz artu baneu, ardauaz moskorra?

Apari pobreagaz kejeteagaitik,

Ipiñi baninduan tuerta bertatik?

Illgo al da agura, baldres ta trkua!

Bizkarraz ganbelua, belarriz astua,

Nok irago bear dauz Gabon ta Pazkoak,

Beti guk iragoten ditugun lakoak?

Nik gura dodana da, urtean bein Gabon,

Errazoia dan legez, pasau eiñaz bonbon,

Sabelari eginda, nai dabena emon,

Martiñ-Illargi barriz, dedilla or konpon.

Onelantxe ekarren Martak bere miña,

Martiñentzat ez gozo, eta bai samiña;

Nok, nun edo nun laster, kontu au jakiñik,

Joatean gau baten, etxera suturik,

Diñotsa: «orra Marta, berreun dukat garbi

Eta pagau bertatik, mediku jaunari».

–Zoratuta al zatoz, zer diñostazu zer?

Kontuak ateraten Martiñ dozuz oker.

Zergaitik birritan eun, nai deutsazuz eman?

Ez dakizu eun dukat, baño zelan ez dan?

Ez daukazu gomutan paperean garbi,

Medikuak bere eskuz zelan eban jarri?

Eta zeuk bere sumau zenduan kontua,

Ala iñozentetu gaur jatzu burua?

–Enaz iñozentetu atso me sorgiña,

Zuk aña zentzun badot, aiñ txarra ez miña,

Eun dukat da kontua bai, Marta-Mimimi;

Baña zuk zelan euki dituzun begi bi,

Urrengo Gabonetan seguru atzera,

Aserratuko gara eta bigarrena

Iñolabere zelan, deutsudan galduko,

Ardurea kentzea nai dot ordurako.

Ai esakune zarrak, dira geienean,

Jarri leitekezanak fedeaz urrean,

Joan arren aizeri zarrari ullea,

Baña aizeri antza ak beti berea.

PATXI AGUAZILLA

Daukazun enplioan, bizi baga kejaz,

Irabazten dozula mantentzeko eskas;

Aguazill baño patxi, obeto etzeunke,

Askok gura zaitu ta jartea alkate?

–Mitxel, ez aldakizu entzunda sarritan,

Alkatetzan jornalik ez oi dala izan?

Biziko bada bere, Patxi pobre gisan,

Onezkero jarraitu nai dau aguazilltzan.

Ikusi ditut sarri langillen etxeak,

Lurra jo eragiñik alkate izateak,

Pobreak obeto dau umill bizitea,

Ez aberatsen lanak errian artzea.

–Ori da errazoia, ori ori Patxi,

Uste dot ez dozula buruausten gaizki,

Baña, ez al dakizu nun etxerik etxe

Ibilli diran pobre asko boto eske?

–Sobra bere badakit zelan boto billa,

Ibilli oi direan ni lakoak milla;

Sarturik bai amaika kanako alkondaran,

Al balebe jarriko litzakez altaran.

Orrelan dabiltz gero, gauzak errietan,

Legoak maisu jartzen direan danetan;

Zeiñtzuk bear leukien lenengo ikasi,

Euren umeak zelan bear legez azi;

Eta gurasotzako danak alan alan,

Ze buru egingo dau kontzejuko salan?

Aurtengoa da baña, danen azkarria,

Irakurri dodana baldin bada egia;

Iru alkate geigaz jarri dabe lista,

Lorik bere ezin dot gauzok ikusita,

Bata Tripon da, eta bestea Ordillon,

Irugarrena euren lagun bat Kiebron,

Orra ze gatxizenak direan eurenak,

Besterik ez dakie errian geienak;

Oneikaz beti deitu oi deutse kafean,

Abadeak jarriaz bein berez kalean;

Emendik ezautzen da ze kasta direan,

Bestelan prueba egiñ tabernan gabean;

Antxe batu oi dira egunero beti,

Zer diran igarriko jake berbetati;

Ai! euretatik nai nok badeusku urteten,

Zorrez bete bear dau erri onek aurten!

Baña, gauz au eukizu Mitxel ixillean,

Enpleaduok gagoz arri labanean,

Txar, on, ta erdikoaz, bear dogu bizi,

Edozeñ alkateri txapelak erantzi;

Ezin euki izanda gaur pazientzia,

Kontetara beartu natxatzu egia;

Ez da bada ziertu dala miseria

Nai nok nai izatea gobernau erria?

Mitxel, oneixek dira ditugun legeak,

Obe litzakez jarri barriak obeak;

Buruak gura doguz guztiok gaur egiñ,

Pobreak izan arren aberatsaz bardiñ;

Beronek dakar gero galdurik mundua,

Aixetu jakelako amaikai burua;

Baña begira eta ikusi ardiak,

Ez dagoz baltzak eta, ez dagoz zuriak?

Naiz ama bategandik euki jatorria,

Ez dauke desbardiña antz eta neurria?

Nai ta ez batzuk goian, beste batzuk beian,

Bardiñ eziñ gindekez gu bizi lurrian.

Jaungoikoak lege au jarririk badauka,

Zeiñ gizonek al leike ipiñi jirauta?

Fede bagako askok begie alegiñ,

Bizi diran arteko badauke zeregiñ.

                      * * *

Mitxel, naikoa dot ta, egizu mesede,

Berbok zeure barruan egitea gorde,

Baña banandu baño lenago deutsut nai,

Esan alkate barri nor bear geunken bai,

Aspalditxoan daukat botarik begia,

Neure kontzientzian dauka merezia,

Dalako katoliko, oituretan ona,

Aberatsa zelan dan astia daukana;

Au lako bat da, bear dogun personea,

Ez besten azpikoa ezpada librea;

Alderdi nastuetan sartuten ez dana

Gauzak zuzen ipinten bakarrik ezpada;

Aberatsa legetxe amaurik pobrea,

Guztientzat bardiña daukana legea;

Eta erri onetan badaukagu jauna,

Kontau dodazan doiak, danak dituana;

Mitxel, duda bagarik, Don Juan zalduna

Alkatetzat errian da bear doguna.

Ez ni lako arlote buru arrodunik,

Okotzean bizarra dauskana bakarrik.

Txepetx jaio ta Miru nai daben gizonak

Praken lekuan jantzi obe leukez gonak.

BASERRI BATEN TRANPOSO BI

            Guzurra esan neban mendian,

            Ni baño lenago zan errian.

                  (Esaera zarra)

Baserri bat nik dakit kaletik urrean,

Abia bikoduna tellape batean;

Nun ditudan ezautzen bost urte onetan,

Familia bi bizi dirala euretan,

Zarra ezkerrean ta gaztea eskuman,

Bietatik txarrena ez dakit zeñetan;

Aiñ dira bada asko, bitzuen kontuak,

Zeiñtzuk jarteko bear dira liburuak:

Zelan ez diran barriz, bat bere santuak,

Obe da itxitea lurpean sartuak.

Alan bere gura dot, bat eskribitzea,

Bizi dedin betiko bere gomutea,

Nun nai jakiñik gizon, ze kasta direan,

Besterik ez dagien engañau lurrean;

Bizi direalako beti guzurretan,

Urrin, ur, uri, erri, leku guztietan.

Entzun bada gauza bat, gertatua biai,

Ondrarik geitu baña, ez eutsena eurai;

Baldin batak egiña bazan gauza txarra,

Besteak egin eutsan bereala parra;

Errazoiagaz da bat deitzen Txomiñ Tranpa,

Joakin guzur, bestea, biak dauke antza;

Ara zelan zan bada, orduko kontua,

Barre legetxe negar eragitekua;

Irakurri dedilla ementxe bestela,

Ipiñi dodalako jazo zan bezela:

Zuzendurik gaztea zarraren etxera,

Asi ei jakon berba leunez esatera.

Mesedez gura neuke astoa gaur Txomin,

Errotara bear dot biaje bat egiñ;

Gure asto amea egiñ ei dabe ill,

Astakumea barriz kanpoetan dabill;

Gañera bizkarrean neuk zelan dodan miñ,

Bakizu kargarako zelan enazan duiñ.

Poz pozik serbiduko zindukedaz Joakin,

Gure astoa baña, nun dan zeñek jakiñ?

Atzo basoan billa naiz luzaro ekin,

Alperra egitea izan zan alegin,

Ona, emen zeu legez etortirik Krispiñ,

Baña, batorri bere gusto emon eziñ;

Bestelan gure astoak bioen kargakiñ,

Errotarañokoa egingo eban bardiñ;

Eta aulki bategaz lagun bi nik ariñ,

Serbiduko nituan arturik atsegiñ.

                    * * *

Guzurra zelan artzen erraz dan geienez,

Bizkorrak errendua oi dabena legez;

Txomin bere bertatik zepoan jausi zan,

Uste uste bagarik alako modutan;

Astoa abiaurik kortatik arrantzaz,

Guzurtau zan bertantxe gorriturik lotsaz;

Baña, au da andia, etzan mudau Joakin,

Naiz esetsi bereak andiagoakin;

Ta bere ondorean jardunik umeak,

Ikaratu zituzan auzoko jenteak;

Etxeko danak barriz ipiñi gorturik,

Ordu erdian alkar aditu eziñik;

Izan bere eztarriz, zolia da bera,

Agaitik premioa aurten dau atera;

Ill baga luzaroan baldin bada bizi,

Joakin ez da izango aurrera aiñ gaizki.

Baña, zeñek ez dakus orain garbi oso,

Bera ta zelan Txomiñ direan tranposo?

Agirian daukagu dirala aixeri,

Ez bata ez bestea lazurako erbi;

Tellape baterako, o! ze familia!

Bakea gozetako, ai, ze desgrazia!

                    * * *

Txomin eta Joakiñen kontu aiñ polita,

Albait ondoen orra bertsotan jarrita;

Nai neban ikustea letraz ipiñia,

Askorentzat dalako ispiliu garbia;

Zeinbatek euki arren ugari gauzea,

Bestenaz ez dabe nai aprobetxetea?

Guzurra ta abarra asmaurik zelan bait,

Eraginik sarritan auzokoai gogait?

Alantxe diralako Txomin zinda Joakin,

Eta besterik izan orrelan ez dediñ;

Jakin eragiteko gure Errebistan,

Ejenplugarri edo ikasbide gisan;

Kontu au Krispin kalek igaz esan eustan,

An aurkitu zalako bera ordu atan;

Berak entzun zituzan astoen arrantzak,

Berak irurai artu ardureaz antzak;

Berak ezautu ziur danen garrasiak,

Ziralako beragaz sarri ibilliak;

(Egia da ikusi begiz ez ebezan

Zergaitik zarraturik kortetan egozan),

Baña, entzunagaz bat, personea berban,

Ezagututen ez dau belarriak nor dau?

Ez dago bada emen, dudaren apurrik,

Ak esango ebala bapere guzurrik;

Alan bere formala balitz Krispin Kale,

Ez eban jakin bear gauz au batek bere;

Baña, zorionean da kale zalea,

Ez dabelako jan nai taloaz esnea;

Barii bi batu eta amabi zabaldu,

Brometan beti bera da danbolinteru;

Ai! Komediantea izan balitz Kale,

Atxurlaria baño askotxo zan obe!

Alan Txomiñenetik urten ebanean,

Eskuan makilleaz, pipaz ezpanean,

Tretxo bati legetxe eriola keia,

Errira egitean bertatik bidia;

Geratu egin jakon siku eztarria,

Baña, jakiña gaitik nun zan iturria;

Sartu zan ardau ona saltzen zan tabernan,

Eta eun gizon topau egiñ arren bertan;

Abiau zan kontetan guztien aurrean,

Berak daukan grazia ederraz miñean;

Aiñ ondo eiñaz Txomiñ ta Joakiñen plantak,

Ezin eta obeto astoen arrantzak;

Malkoak bota arte, eragiñaz barre,

Naiz da gizon bi itxi, bertan kreitu bage.

Ze ederto dagozan esaera zarrak

Jarriak antxiñako euskaldun asabak

Guzurra esan arren gizonak mendian

Bera baño len dala elduten errian.

MEDIKU GIXAJOAK!

            Ardiaren utsak,

            Pagau bildotsak.

                  (Esaera zarra)

–On Pedro, kalietan aiñ goix zek darabill?

–Puntuan ill dan andra bategaitik nabill.

–Ill al da Buruariñ Feliparen ama?

–Bai, Praixko, gaur larogei urte jaio zana.

–Mediku txotxoloak osaturik Juana,

Eun urte erañegun bete dituana,

Zergaitik ez dau Mari Buruariñ ala

Urteak gitxiago ogei zituana?

On Pedro, zelan ez dot esango egia,

Berori izan arren Barberu zolia?

Dala bat osatuten bere alegiñez,

Eta ez medikuak dauken albidadez?

Edo fortunaz legez beñik beiñ gaurkoak,

Direala sendatzen miñdun gisajoak?

Zer balio dau bada, mediku izateak,

Diruaz tituloaz Madrillen artzeak?

Eta, zer barberuak eiñ arren lagundu,

Egunero ikusten baldin baditugu,

Zarrak osatu eta, illik gazte asko

Geratzen emen triste, ainbeste guraso?

                    * * *

Larogeiko bat ill dau... eunekoa salbau...

Kontu barregarri au, nok daike aprobau?

On Pedro, ez alabau gure medikua,

Erdia zoroa da, edo da lelua...

–Praixko ezabiltz ondo, bear da lenengo,

Jakin motiboa ta berba egin gero;

Ez dakizu ondo zuk sei urte osuak,

Juanagaz dituala pasau medikuak?

Ez dakizu bi milla bizitatxo kosta,

Jakola, ta Mariri lau ein arren ozta,

Ez dala orren errez geixo bat osatzen,

Alboko miñ zorrotzak baldin badau artzen?

Eta, ez aldakizu zelan dan otzana,

Medikuen esanak egiteko Juana;

Bear dan orduetan erremediuak,

Artu dituzalako eurak aginduak,

Orain aurkitzen dala dana gazteturik,

Eun urtegaz errian zarrena izanik?

                    * * *

–Ola! On Pedro, zer dau esan nai orrelan?

Denporaz dala eltzen pikua arbolan?

Edo bai, ez balitza Mari ariñ ariñ juan,

Eta eun urteraño bizi izan bazan,

Gazte legez jarririk seian medikuak,

Amalau eukazala atzetik sanuak?

–Praixko, guztiz ei zara eizari ederra,

Biotz erdian joten ei dozu eperra,

Baña gaur orren ondo ez dozu tiratu,

Lumatxo baten bere ez dozu aurkitu.

Ez dozu Mariagaitik iñok entzun ezer?

Zelako atsoa zan zuzen edo oker?

Bera zala neskatxa, bera etxekoandra,

Bere bearra ondo egiña bakarra?

Bera urduri edo ipurdikarea,

Gauza danetan palta ebana epea?

Praixko entzun egizu, berak zer ein daben,

Berba gitxitan esan, gura deutsut emen;

Jakizu, zerbait jarri ezkero buruan,

Ondo zeiñ txarto eiten ebala beinguan;

Jakizu, geiso jarri zala eguntxo bi,

Izan orduko dala ogei bider jagi;

Jakizu, medikuak topau arren oian,

Nik topetan nebala etzanda lurrian;

Oraiñ kulparik, zeñek leikio ezarri,

Marik berak eukita, mediku janari?

Esan egidazu zeuk, ez da pikardia

Jakitun bati alan sartzea ziria?

Au, ez da Judas baten legea berbera

Aurrean batera ta atzetik bestera?

Ill bada bere ondo Buruariñ da ill,

Ez eukan obeditzen izan baño umill,

Gaur ondo pagauko dau Purgatoriuan,

Medikuen esanak ein eza munduan;

Neuk eneuke beiñik beiñ, orrelan ill gura,

Eroan ez dagidan ariman bildurra...

–On Pedro, alan bazan Mari Buruariñ,

Izen ori ederto jarri eutsen egiñ;

Eneban sinistuko alakoa zala,

Berori ezbalitza ondo dakiana;

Jesus! Jesus! jarten naz gauzokaz ikara!

Noz uste ete eban artzea pixua?

–Praixko, entzuizu baña, txarrena oraiñdik,

Ezin artu erazo geuntsan botikarik;

Eta naiz noz erautsan bizkotxoa jaten;

Baita errantzioa txurku txurku edaten,

Zeñek osatu leike geixorik orrelan,

Uraren ordez ardau gozoa nai beban?

Felipak bere ez dau erratu gitxi or,

Erak egiñ bai, eta egiñ ezaz gogor;

Agaitik bat batean bart egin da mudau,

Denporea baño len tripeak galdu dau,

Ai, Marik zaindu baleu zintzo dietea,

Eunda ogei urtean eukan bizitzea!

Zorionean gauz au neuk baño ez daki,

Zer leuskigu On Justok esango baleki?

                    * * *

–Nik ez dakit, On Justok zer esango leuken,

Nik neuk On Justo banitz bai, zer eingo neuken,

Jarriko nintzateke asarrez sututa,

Begiok oñaztuak legetxe biztuta;

Odol guzti guztia igorik burura,

Arturik amorratu dan baten itxura,

Iragoko nituke jan bagarik gaizki,

Gitxienez eguna zazpi edo zortzi;

Bestegaitik artzea alako portua

On Pedro elitzake sentidutekua?

Auxe da nik jatorriz, dodan jeniua,

Ama bizia bazan, aita txit berua;

On Justo medikua, bada ni lakua,

Eta jakin ezkero Mariren kontua;

Eneuke egon gura nik bere onduan,

Otzitu arte piskat aste bat osuan;

Amatetan dalako nire garra baño,

Larra iger sutu bat askoz lasterrago:

Izango al da arren biotz mantsokua!

Ez polbora ni legez, ixiotzekua;

Jarraituko al dau fiñ, geisoak osatzen!

Zergaitik ezpaneban bere len sinistzen,

Orain dakit millatik bat ez dala illten,

Medikuak esana danean egiten.

                    * * *

–Praixko, orixe da bai, egia benetan,

Askok ezpadau bere emen sinisketan,

Esan dozun legetxe lenengo berbetan,

Zarrak itxita doaz gazteak askotan;

Baña, ikusi dozu zer dan motibua,

Engañuz dago oso mundu au galdua;

Au gaitik On Justori, Mariren kontuak,

Eragingo leuskioz ez gauza santuak;

Geixo batek alantxe burla egitean,

Bakit zer egiñ eban juan dan urtean:

Eskandalu andi bat emonaz errian,

Emon ez dau lango bat gure gizaldian,

Buruko kapelea (kolpatua bera)

Eun erreal kostea botarik lurrera,

Makallu me me baten, antz antzean bardiñ,

Anka peian zapalik itxi eban ariñ.

Gero berealaxe eskuaz artuta,

Legua erdi bidean errekara bota. Ai!

Ez dakigu asko noz gagozan ondo!

Plagea baña, iñoz oian ez dago lo!

Eta bai, zoli zoli, alako eretan,

Lazuak ibillten da txoriai prestetan,

Lastima arima bat oraiñ dana uso!

Litzake deabruak artutea preso!!!

Ez al da alakorik egingo gertatu,

Damuz gero On justo ez dedin geixotu.

                    * * *

–Jesus! Jesus! Jesus! bai!

Mariri parkatu! Jesus!

Ez al dau eingo On Justok pekatu!

Ill zana joan dala, onek ondo daki,

Baki betiko agur ebala emeti;

Baki alperra dala ekitea ari,

Eziñ giñaikelako atzera ekarri;

Baki, Marik eukala buruan aixea,

Ez eukala garaunez, aiñ ondo betea...

(Eta egi guztiok baleuz gomutauko)

Ausaz ainbesteraño litzake sutuko?

Nik beintzat len agertu arren aserrea,

Obe dala deritxat dana parkatzea;

Zergaitik Buruariñ zala jaiotzati,

Faltaduna puska bat munduak badaki;

Osteruntzean on bat izan da benetan,

Zorrik ez eban izten sekula dendetan:

Gañera nik nekusan beti errezetan,

Ordu erdiak naiz jo zeiñ da osuetan;

Eta goix guztietan entzuten meza bi,

Kanpora urteteko begoan aterri;

Orregaitik uste dot, arek pekaturik,

Jakinda ez ebala bat egin bakarrik;

Iñozentea barriz dudatxo bat bage,

Beste munduan, ez da infernutik libre?

Mariren arimeak, On Pedro, oraingo,

Aingeru batek legez zerura dau igo.

                    * * *

Ojala! alan balitz, Praixko, diñotsut nik;

Iñoren gatxaz ez dot artzen atsegiñik;

Alanbere nai deutsut esku emotean

Esan, euki daizula kontua miñean;

Jakizu, uste baga norbait bada illten,

Guzur asko errian dala zabalduten;

Botarik ezjakintzat mediku argiak,

Kulpak eukiagaitik geisoak guztiak;

Gaur legez ez dagizun bada zuk erratu,

Larregiraño miña eginda luzatu;

Onena dala azkenez, esango deutsut nik,

Gauzak jakin artean egotea ixillik;

Ardiaren pekatu erratu ta utsak

Erru bagarik pagau ez daizan bildotsak.

LINO ANKABAKAR

            Mari Anton...

            Bataren gatxa besteren on.

                  (Esaera zarra)

–Zer esaten deustazu Kubagaitik Lino?

–Tratu txarrik ez dala danentzat Faustino;

Ez dozuz zeuk ikusi gaur ferian bere,

Batzuk triste ta beste batzuk alegere?

–Zer esan nai deustazun zipladokaz niri,

Gura legez igarri ezin deutsut zuri.

–Zipladok esan gura dabena Faustiño,

Baldin ezin badozu aditu garbiro;

Istoria luze bat deutsut azalduko,

Eta garbi beragaz dozu adituko.

Enaz ni emengoa ta bai kanpotarra,

Ziburutik etorri nintzan Españara;

Eta orain berrogei bat urte dirala

Frantzesak joan giñan gerran Rusiara;

Eta an gertatzen zan gauza bat polita,

Esatera noatzu soseguz jarrita.

Faustiño, ez dakit nik iñongo gerretan,

Gurean gertau zanik gertatu ete dan;

Jakizu zelan Jefe gure aldekoak,

Muniziñotan ziran dollor ta zintzoak;

Erraziñotan barriz amarna jan arren,

Arpegi txarrik iñoz ez ebela jarten;

Baña beti fusillak egiela baru,

Nai eben, tripetatik etzeitezan galdu;

Jarritu egiela ez jan, eta ez lan,

Ez da milagro gerrak irautea alan;

Nok sinistu kaboak kartutxo bi bada,

Egunero emoten utsik euskuzala?

Nok uste leike baten eskaturik amar,

Purrustakada asi jatala su ta gar?

Nok asmau nik barriro eginda tematu,

Berba txarrakaz alkar gendula lotsatu?

Eta au ikustean gure kapitanak,

Jeneral egiñ naiaz gerran ebillanak;

Ni joteko goratu ebala sablea,

Eta artu nebala galanta tundea?

Alperrik esan neutsan, «entzun begit Jauna,

Dan edo ez justoa eskatzen dodana;

Nik gura dot gerreau laster amaitzea,

Eta milla bat bala goisetan artzea;

Bota daidan bakotxaz lurrera bat beti,

Eta sarri askotan baita bere zazpi;

Egundaño zergaitik etxatan txoririk,

Biziagaz geratu jaurti ezkero nik;

Orra bada ze laster, emengo gerrea,

Akabauko neukean balitza neurea;

Baña alan bagabiltz Jaungoikoak daki,

Noz etxeruntz urtengo dogun Rusiati,

Augaitik amar bala eskatu arren nik,

Ausaz kapitan jauna egin dot okerrik?».

Oneik dira Faustiño, nire ango berbak,

Umilldade guztiaz esan nituenak;

Oraiñ zeuk ikusizu errazoia bazan,

Kapitanari garbi nik neutsana esan;

Baña, arek estimau egiñ bearrean,

Erantzuera artu neban bizkarrean;

Emon eustazalako amabi sablazo,

Agindurik gañera beste lau balazo;

Urrengoan ixillik kaboak esana,

Egiten ezpaneban bereala dana;

Ondo esanik dago! «Soldau errasuak

Direala amaren seme sobraduak».

                    * * *

Baña, aurrera bere asko iruntsi nik

Neban, sentigarriak gerran ikusirik;

Zergaitik letradunak gabetik goixera,

Perretxikoak azten direan antzera;

Gaur zireanak kabo, eta besterik ez,

Agertzen ziralako biarko alferez;

Ni barriz euskaldun ta eskola bagea,

Bakarrik nekiana neure euskarea;

Errasu joan nintzan, txarrago etorri,

Bestela begiratu ankara Liñori;

Auxe da irabazi neban medallea,

Eskumako oñagaz utsik geratzea;

Granada zital batek zergaitik ezkerra,

Jota eroan eustan beragaz batera;

Ordutik deitzen deuste Liño Ankabakar,

Arrezkero pauso au bota oi dot kaskar;

Egurrezko ankeaz nakutsun moduan,

Nekez nabil kalean, ez ondo basuan;

Baña, kopla bat dago jarria euskaraz;

Gomutetan nazana oraintxe beragaz;

Ez da esaera bat aintxiña aterea,

Pobrearen oñean beti arantzea?

Sekula beintzat niri etxat falta narra,

Daukadalako beti sufridu bearra;

Lenengo pobre jaio, gero pobre azi,

Granada batek gero anka bakar itxi,

Lau urteren buruan etorri etxera,

Ama sentimentuaz illten ikustera;

Aiñ pena andia ze, nigaz eban artu,

Zortzi egun baño len eben lurperatu;

Orduan bai orduan nintzala geratu,

Aide bat eneukala nogana urreratu!

Zurtz, soill, deslai nondik al, biziko banintzan,

Eskean asi bear Liñok neban izan.

Zelan esan ez bada barriro bere nik,

Danentzako ez dala iñoz tratu txarrik?

Liñok ankau galduta urten arren gaizki,

Gradudunak ez eben asko irabazi?

Bat gure kapitana Jeneral egiñik,

Parisen ez da bizi gaur diruz josirik?

Komandante egiñik barriz milla kabo

Gitxienez dirala dudarik al dago?

Orra bada esanik nire istoria,

Arrildu ta torapill baga ipiñia;

Oraiñ zeuk begiratu begozan egoki,

Aurrenengo bertsoak erantzunak zuri;

Baña, puntadak zelan sartzen etxatzuzan,

Zabal jarri deutsudaz aditu daizuzan;

Oraiñ, zer diñostazu, orain zer Faustiño,

Rusian errazoiaz etzan penau Lino?

Errazoia ez eukan kejak agertzean,

Gerreak irautea nai ez izatean?

                    * * *

–Errazoia zeunkala Liño, dot ikusten,

Errazoiaz zenduzan balak eskatuten;

Baña, besteak bere errazoia euken,

Drogea gura beben amaitu etzeiten;

Baña, españatarrak, egin jatzu aztu,

Melillan zelan eben bertatik amaitu?

Izan arren txarrenak munduan moruak,

Ipiñi eutsezala apalik buruak?

Entzun dot nik sarritan, antziña gerrea,

Frantzesentzat oi zala gorako bidea;

Baña gure Jefeak, noz zuenak legez,

Amak nai dabez euki luzaro negarrez?

Batek bere gura dau gerrak irautea,

Eta anaiak alkar illten ibilltea?

Ez; Eta auxegaitik burua postura,

Eingo nuke baketu laster baietz Kuba;

Eta badatozala mutillak etxera,

Gabonak aitamakin pozik egitera;

Gerreagaz gradurik ein ez arren geitu,

Diralako bakeaz Jefeak kontentu.

Eurak gaitik ez daigun kantau «Mari Anton,

Bataren gatxa oi da bestearentzat on».

ON LUIS GORENGO ETA
ANDRES BERENGO, KAFEAN

            Izen bi aldrebes

–Kale garbitzalla bat emen aurkitzean,

Ez dakit zer irago jatan biotzean.

–Millagroren bat al da gaur, On Luis Gorengo

Ni emen aurkitzea berorrek lenengo?

–Millagrorik asko da, kafean sekula

Ez dodalako entzun nik zure estula,

Katillua ustuta, aurrean kopea,

Gitxienez dozula birritan betea;

Purua musturrean dariola keia

Mira eretxiteko au ez da gauzia?

Andres Barrengo, nor da beste bat zu legez

Erri onetan bizi? ain ondo bat berez.

–Ja! ja! On Luis Gorengo, nire inbidia

Badauka berori da errukigarria;

Suerteaz berori ezpada kontentu,

Zer esan lei ni legez bizi danak estu?

Berorrek ez al daki sekretarioa

Kontzejukoa legez bardin juzgaukoa,

Itz baten esateko, erriko burua,

Obeto aditzeko, danoen maisua,

Dalako, deutsagula deituten Gorengo?

Bizi arren Zerutik onuntz neu lenengo?

Dogun aldea On Luis, ain al da txikarra?

Lau pisu ez ditugu bitartean bada?

Bai, ikasteko da bai, ofizio ona,

Munduan bizi dedin soseguz gizona.

–Ez orrenbesteraño esan, Andres, Andres,

Larregiraño egiñ ez egizu ames,

Gibelean ez dozu sekula zuk arrik,

Ez ta errian bere ikusi eziñik;

Txakurrak badakizu tokian, tokian,

Dirala, ta naukela ni dongak erdian;

Kaleak garbituaz zu zabiltz kantetan,

Paperak zelan loitu ni beti penetan;

Danakaz euki nairik errian bakea,

Ta onen onenean sortzen jat gerrea;

Ez dakit ze denpora direan gaurkoak,

Alkar aditzeko len ziran obagoak;

Gaur gizon danak dauka bere eretxeia,

Balitza legez bera fedeko egia;

Ta zelan ezin nazan danakin ezkondu,

Andres sarri askotan loa dot zek kendu.

–Ola! On Luis al ditu, gabak bere galtzen?

Nik ez dot egun on bat beiñ bere billatzen;

Isuskiaz aurkitu ditut asko poltsak,

Eta guztiak dira beti izan utsak,

Baña korotz pilooak atsa dariela,

Burkadak batzen ditut goixetik gabera;

Berori barriz bapo, kontzejuko gelan,

Neguan epeletan, kerizpetan udan,

Bizi da irabazten nik lako amabi,

Alan ezpada esan berorrek bei garbi;

Familiarik ez dau, zintzoa andrea

Bankuan dauka bere dote eskergea;

Eta nik ditut Jauna umeak bedratzi,

Nausienak urteak ditu amazortzi,

Bost erreal jornala, Andrea biguna,

Begira kurutze au ezpada astuna.

–On Luis, txakur goseak ames okelia,

Egiten badau bere, ez da errazoia?

Nik bere egiñ arren enpleo obe bat,

Orregaz pekaturik egiñik badaukat?

Ai! berorren lekua lako bat baneuka,

Eun otsok egiñ arren inguruan zaunka!

Enintzake biziko orduan guardillan,

Ta bai berori legez lenengo bizitzan.

–Baña, berorrek baki inarra sortea,

Ez dala ain eder zein da luma berdea,

Ez dala Obispoak dakarren purdoia,

Aiñ gitxi Jeneralen borladun bastoia;

Eta azkenez beki bere probetxua,

Ez dala egunero kafea artzekua;

Baña kalerik kale dabillenentzako,

Txakurren kontra ezer, oberik al dago?

Kurutzerik ezin dau plageak ikusi,

Ta nigandik, ez doaz txakurrak igesi?

Gaur bere artu arren amaseik erdian,

Ez deuste laster alde kilometro bian?

Danak abiau arren batera ausika,

Ez dabe bertatik ux agoak itxita?

Ez dabe ariñ egiñ al eben lekuruntz,

Ipiñi dodanean isuskia goruntz?

O! zeinbat bidar gaurko ninduen galduko,

Noz gura ebelako nigaz bazkalduko!

Onezkero ninduen azur ta mamiñ jan,

Isuskia ezpaneu neugaz beti izan!

Bizi dedilla bada, alako arinea,

Kale garbitzallentzat ezin da obea...

Ai! pobreak bere bai, bear dauz bentajak,

Lasterregi ez gaizan ill gu zorigatxak;

Alan pentsaurik ez dot On Luis, ernegatzen,

Ez ta txakurrak gaitik lorik bere galtzen;

Eta baldin berorren txakur aiñ gaiztoak,

Ankabidunak legez balira laukoak,

Bereala neuskioz egabanatuko,

Eta berori nasai neu legez jarriko.

On Luis, beste ditxa bat bere badot ona,

Ni lako aberatsai zeruak emona;

Ez daukat inguruan inbidiadunik,

Eleixan dodalako partea bakarrik,

Ez dot beste etxerik, ez ta lurrik bere,

Neure familiaren bakarrik naz jabe;

Ez daukat zorrik iñon, ez ta antzekorik,

Ez dot iñogaz euki kontu erraturik;

Onelantxe bizi naz, neure miserian,

Pobre baña maitatzen nabela errian;

Enpleau guztiakaz ondo naz konpontzen,

Alkateak eskua sarri deust emotren;

Eskandalurik ez dot sekula zabaldu,

Aingeru Goardakoak beti deust lagundu,

Orra iragarrita bigarren bentajak.

Parkatu izan arren neure alabantzak.

On Luis berori beian, ni iya tellatuan,

Zein ete gara bizi ondoen munduan?

                    * * *

–Andres sinistuten dot oraingo zuk nonbait,

Entzunda daukazula «nun nai dago zerbait»,

Dirutzetan ez dago gure zoriona,

Gitxigaz ondo bizi leiteke gizona;

Zuk dozu osasuna, biotza zabala,

Arimea prestua, baperez zitala,

Txantxetan daroazuz egunak kalean,

Diñozunez ondo lo egiten gabean;

Espiriturik zara aiñ alegerea,

Dirudizu udako gois laño bagea;

Eta ni zelan nazan Luis tripa errea,

Ez dakidan bat zelan eiten dan barrea,

Deitu lekit negua, ta zuri udea,

Beti daukazulako ona umorea;

Augaitik bear neuke nik zure izena,

Eta nik barriz zuri jarri eutsuena;

Ez da ardura bizi arren zu guardillan,

Andres Berengo deitu agaitik kuadrillan,

Ez ta ni bizi arren lenengo bizitzan,

Zuk uste dozun legez aberatsen gisan;

Gurean bardin dira egunak ta gabak,

Domekak, jaiak eta astegun diranak;

Neu berba gitxikoa, andrea isilla;

Txori bat badogu ta bera da okilla;

Beti bizi naz Andres, aste santuetan,

Zu beti Pazkoa jai alegerietan;

Iñok ez lako soñu ederrak gozetan,

(Ez pentsau diñodala guzurrik onetan)

Dituzu lau kaiola kanpora begira,

Eta ango txoriak neureak balira,

Saldu baño lenago ni erdi gosean,

Egongo nintzateke iru bat urtean;

Euren musikea da gitxiren lakoa,

Zergaitik dirudian Paradisukoa;

Aurten gure kalea igazkoa ez ta,

Egunero diruri bertako fiesta;

Derautselako zure txoriak kantuan,

Udazken, udabarri, udan zeiñ neguan.

                    * * *

Baña oraindik ez dot azaldu onena,

Zure gozotasunik zoragarriena;

Nok litukean Andres dituzun umeak,

Obe neuke banitu erdiak neureak;

Eurak abietean drogan ta olgetan,

Aingeruak oi diran legez zeruetan,

Orduan oi dituzun barre karkaxadak,

Ez dira diruagaz erosten diranak;

Zenbat bider nagotzu adi balkoetik!

Zizpuru egiñagaz sarri biotzetik!

Esanaz neure kautan, alabit ixilltxoen,

«Enpleauetan enaz ni bizi ondoen

Andres bizi da pozik guardillan pobrezan,

Luis lenengo bizitzan dirutzan tristezan»

Alantxe ikustean zure atsegiñak,

Pobre onentzat jaunak apropos egiñak;

Bakar bakarrik deutsut zuri inbidia

Zergaitik ez daukadan zuk dozun gloria;

Agaitik guk izenak ditugu aldrebes,

Ni naz Berengo eta zu Gorengo Andres.

JUAN, JUANA ETA JUAKIÑ

            Senar emaztien artean

            Ez sartu atzik, egon bakean.

                  (Esaera zarra)

Juan zan su-gizona ta, Juana joskillea;

Juakiñ euren otseiña Juanaren nebea;

Irurak bizi ziran batera etxean,

Jaten ebela naste danak mai batean;

Baita Juan eta Juakiñ egunez lanean

Batera sutegian jarduten zirean;

Koñatu izan arren bata besteakin

Biotzez bizi ziran alkargandik urrin,

Juakiñ biguna legez, Juan zan ain gogorra,

Gerran edan ebana etsaien odola;

Au gaitik aurkitzen zan galdurik ondrea,

Deitzen eutsela danak, Juan Odolzalea

Lantzea beiñ oi eutsan andreak igesi,

Zergaitik lauorrian ikaraz zan bizi,

Zenbat bider Juakiñek besotik oratu

Eutsan Juani, ta egiñ eskua geratu!

Zazpi bat zurraterdi astean astean,

Bestela bazituan Juanak bizkarrean.

Onez gañera eukan, baita jenioa,

Munduan gizon askok daukan antzekoa;

Eukiten ebalako beti ixill poltsa,

Zeiñ oztu eutsen beiñ ta galdu jakon poza;

Au gaitik esan eban bazkaltzean maian,

«Lapurtxoren bat bada gure familian,

Baldin baneki nor dan alako txoria,

Laster egingo leuskit munduko aldia;

Baita aginduten dot, norbaitek baleki,

Eta probauko baleust testigu ta guzti,

Emongo neuskiola saritzat erdia,

Lapurrari kendurik ontzako gorria».

                    * * *

Diruak zelan danok gaituan poztuten,

Juakin bere asi zan zerbait autortuten;

Esan eban: «garbiro ezin nei agertu,

Txoria bakit baña nik nor dan ziertu;

Testigu baga baña jakiñ arren ziur,

Salatuten bear dau batek izan bildur;

Gañera ez dot nai nik neure arrebea,

Kreitu baga senarra legez ikustea;

Juan odol zale dala, andrea lapurra,

Esan dayten errian ez dot iñok gura;

Egia da, letorkit gaur ondo dirua,

Baña ez dot disputan sartu nai burua;

Obe da pobre eta bakezko mundua,

Ez diru pizkat gaitik jarri inpernua».

                    * * *

Onen bestegaz urten egin zan kalera,

Ordu batak jotean, sartu bearrera;

Eta mutu egiñik geratu zirean,

Juan eta Juana berriz maian suetean;

Baña gauza bat dago erabagi baga,

Orduan sukaldean jazo egin zana;

Iñok ez daki Jaunek zergaitik luzatu,

Eban besua maira, ta kutxilloa artu;

Baña, Juanak barruan zelan pekatua

Eukan laster egiñik saiu txar gaiztua;

Oñaztu baten gisan urten zan kalera,

«Ill nau! Ill nau senarrak!» ulu egitera,

Eta zer gertatzen zan sustoz auzokuak,

Erlautsetatik legez erle bildurtuak,

Kanporatu zirean, baña lenen Juakiñ,

Zeñek Juanari eutsan gelditu eragiñ...

Baña, ez eutsanean ikusten zauririk,

Ez eutsanean jausten ikusten odolik;

Itandu eutsan: «Juana, Juanek, al deutsu miñ?».

–«Miñ ez, baña ak gura ninduan ill egiñ;

Kutxilloa eskuan artu dabenean,

Igesi ezpaneutsa aide gogorrean;

Onezkero, ai, Juakiñ joanda nenguan,

Ez dakit ze lekutan an beste munduan!».

                    * * *

Ur tantak arriari ekiñ eta ekiñ,

Zuloa oi badeutse denporeaz egin!

Akuloak kiñadak emonik zarratu,

Idirik astunenak oi badauz bizkortu;

Ta txitarrak badaki erri bat sututen,

Itz miñok Juakiñegan, zer egingo eben?

Au zelan aurkitzen zan oso aseturik,

Koñatuen gauzakaz gañez eragiñik;

Kontua garbiago Juanek jakin baga,

Ikusitean Juana ill gura ebala,

Kabelai bat legetxe txoritxoagana,

Erpeakaz arturik irunstera dana;

Alantxe negarrez atzetik ebala,

Tximistea duiñ ariñ Juanen sukaldera,

Sartu zan atzamarrak saman ezartera.

                    * * *

Kaleko jente dana, o! baña ze larri!

Juakiñen asarreak ebala ipiñi!

Zek urtengo ete eban egozan ikara,

Esaten eben dana: «Juan gaur galdua da».

                    * * *

Au da baña andia, siunistzen, ze gatxa!

Munduan gertatzen da amaikatxo gauza;

Au jakitean zurtzen ez dana guztia,

Diñot ez dala gizon, dala mugarria;

Ez al jakon abiau Juakin errietan,

Baita besoa zerbait goruntza altzetan;

Bestetara jarririk Juanak beletea;

Bere senar Juanegaz arturik partea,

Mutill gisajoari biak eutsen ekin;

Zurrau zurrau eginda oian eben etziñ.

                    * * *

Eta noz arteraño an egon zan Juakiñ...?

Urte bian ta iñok au ez eban jakiñ.

                    * * *

Senar emaztietan atzik ez sartzeko

Esaerea da ta ez da aztuteko.

KITU

Juantxo soldau zailla zan lanean alperra,

Zeiñ zan gerrara joan alderdi batera;

Matxiñ, bere anaia bera duiñ nagia,

Baña, a bere soldau guztizko zolia.

Bata alde batean, bestea bestean,

Izan ziran kapitan zazpi bat urtean;

Juantxo jende gitxigaz urten ei zan baten,

Matxiñek au jakinik asko ditu artzen;

Pentsetan ebalako erdian artzea,

Eta guarniziñora lotuta ekartea;

Baña ak igarririk Matxiñen asmoa,

Bretxea urraturik ertz batetik eurai;

Deitu ei eutsan laster, anaia koldarra,

Nora ua igesi, ollu ori ala?

Ez al dok batidu nai arerioagaz,

Ibillirik erronkak beti boteagaz?

–Au ez dok koldar eta ollo izatea,

Au dok erretiretan ondo joatea;

Erretirada on bat askozaz gatxago,

Batidu baño dala jakinda ez ago?

Zer egiñ euan bada ik beste batean,

Zuek gitxi gu asko gintzuazenean?

–Euk orain oi duana gitxi gora bera,

Atzea emon eta ankakaz aurrera;

Zergaitik jausi baño zuen eskuetan

Illtea obeto dan bat erretiretan.

–Txotxo euretzat izan ezpazuan txarra,

Zergaitik deitzen deustak ollo ta koldarra?

Aldana egiten jok dagoanak estu,

Ta, zergaitik etxuat nik egingo kitu?

Zeiñbatek gura geunke libre guretzako,

Dan gauzea katigu balitz bestentzako!

Baña nor berak legez bear dauz besteak,

Gozau eskubideak emonak legeak.

LOTSARI BAT

–Mari, sei konbidauri

Tripak betetako,

Esan dot imin-erdi

Baba baltz jarteko;

Eta eskutxo bete

Uragaz bakarrik,

Ipiñi dozulako

Nago lotsaturik.

–Orregaitik etzaite

Lotsatu senarra,

Seirentzat imin-erdi

Bakit jasto dala;

Esku bete ur utsaz

Gaur nik jarri arren,

Igaz agaitik gatzaz

Imiña ja eben.

AURREKO FAROLAK

–Egiten dozulako

Limosna geiegi,

Peru, esan nai deutsut

Eretxi bat garbi;

Obeto etzenduke

Itxi azkenean

Zabaltzeko, mundutik

Zeu zoazanean?

–Mari, nik ez dot gura

Argi illunean,

Egin daiden atzetik

Noiala bidean;

Izan daitezan nai dot

Oraingo limosnak,

Mundutik noianean

Aurreko farolak.

ZORIGATX BI

            Bata da negargarri

            Bestea bildurgarri.

–Urjola andiokaz, domeka egunean,

Zetan zabiltz Juan Pedro ibai egalean?

Errekara begira orren arduratsu,

Arraiñen batzuk gura al dituzu artu?

–Ene Jose Prantzisko! artu nai dodana,

Da gure Usola gaur ito egiñ dana.

–Ixillik egon zaite, nun ta ze modutan?

–Diñoenez an beko arri pausoetan;

Zubitik bide piskat eite ezagaitik,

Etxat bada atsoa aldendu mundutik?

Neuk esan arren garbi denpora beukala,

Neuk esan bedratziak baño etzirala,

Neuk esan oraindiño meza nausitara,

Amarrak baño asko len elduko zala;

Ta alan da guzti bere irago mezea

Ez ekion, Usola eperik bagea,

Ez da arrietatik bada asi pasetan,

Atertu egiñ ez da sei egun oneetan?

Baña, zanean zala, buruan jarria,

Egiteko zalako beti berekoia,

A-or, zelan galdu daben gaur bere burua;

Artute ezagaitik nire kontsejua.

(Etxekoai emonik bazkari ederra,

Alan bere grazian, illgo al zan bera!)

–Etzaite ainbestean Juan Pedro estutu,

Zergaitik ez dakizun ito dan ziertu;

Etzaite barriz joan orretara goruntz;

Urak doazalako beti itxasoruntz;

Supitoan artzean aiñ barri tristea,

Dazaut errazala dala burua galtzea;

Baña kontura zaite, aurrera begira,

Zelan ez doian urik igoaz mendira;

Eta zuk igo arren bere puntaraño,

(Au da urak jaioten diran lekuraño),

Ez uste billatuko dozula andrarik,

Beruntz datozan urak goruntz eroanik;

Ez uste iñoz egiñ ez daben gauzarik,

Urak eingo dabela zuretzat bakarrik;

Zoaz gisajo ori jausi dan tokira,

Eta antxe lenengo jardunik begira;

Iruntsi daizunean aurkitzen ez dala,

Jatsi zaite beruntza uraren erara;

Ausaz ibilliko da bazterren batean,

Munara igo nai ta igo eziñean;

Baña goruntz bazoaz billatzera ala,

Zoratuta esango dabe zagozala.

–Ez dauke esan baño nazala zoratu;

Baña egingo dabe orregaz erratu,

Jose Prantzisko, nabil ni bene benetan,

Ito dala Usola badakit uretan;

Baña orregaitiño ikusi nai neban,

Noruntza azkenean egiñ ete eban;

Ez ebalako arek sekula bizitzan,

Besteren kontsejurik ontzat aurtu izan;

Alan da guzti bere gure Usola,

Uragaz nasi joan bada itxasora;

Barru au egingo jat puska bat nasaitu,

Azkenean dalako errazoian sartu;

Ta zerbait, noz edo noz egitea ondo,

Jose Prantzisko, ez da baten berez baño?

–Bai, obe da noz baiten ondo egitea,

Bai, obe beiñ edo beiñ zentzuna artzea;

Bai, obe azkenean alan umilltzea,

Bai, bai, tematu baño bakean illtea.

O! baña, o! Juan Pedro zuk ondo bazenki,

Ni bere zelan nazan andreagaz bizi;

Ez daki iñok ondo nor dan gure Iñazi;

Aren senar ez dana ez da bizi gaizki;

Mukertasunean da bardiñik bagea,

Santatxo bat izan da Usola zurea;

Txarrerako ez eukan sekula griñarik,

Eta gure atsoak ez dauka besterik;

Entzun ez dozu iñoz tigre ta legoiak

Prantzesak dituela eziten guztiak?

Baña, gure Iñazi ezi daikeanik

Iñon al da prantzesik edo ingelesik?

Itz onak balio ez, aiñ gitxi indarrak;

Alperrak izan dira egiñ alak danak,

Lenen lenengotik da ezigatx mukerra,

Amar illabetegaz jaioa da bera;

Ez deutsa kausiñorik iñoz eiñ legeai,

Bakar bakarrik bere buruko aixeai,

Jakin baneutsan nor zan, beragaz neu batu?

Ez beintzat, bai lenago mutill zar igartu;

Beragaz eninduen aiñ errez lotuko,

Urkatzea lenago neban esleiduko;

Etzan ez millagroa, bizar banakea,

Okotz ta ezpanean ari ernetea;

Eta baldin da baldin jaio balitz mutill,

Kirrilloak urratzen bearko eban ill;

Bai, zenbat bider prakak ta txapela jantzi,

Eta gizontzat pasau egiñ da Iñazi!

Alakoxea dauka arpegian antza,

Pipea fumetako iñon ez da lotsa;

Baña oraindik entzun piskat zer dan bera,

Prueba bat obea noatzu jartera;

Nai dot nik iragarri ak zer egiñ daben;

San Anton egunean Urkiolan aurten.

                    * * *

Amazazpi kandelaz igo eban ara,

Santuari jartera esanda joiala;

Eta, zer dala uste dozu eiñ ebana?

Sekula Urkiolan gertatu ez dana;

Ipiñi bearrean San Anton Abati,

Jarri eutsazan bere arerio bati;

Zeiñdan oiñpean daukan deabru gaizkiña,

Zazpi buru daukazan etxura ezaiña;

Eneban sisnistuko ainbesteraño nik

Euskaldun andra batek egin leikeanik;

Itandutean bada zelan zan ibilli,

Urkiolatik jiran zanean etorri,

Bapere lotsa baga eta arro arro,

Erantzun eustanagaz bildurturik nago:

Azaldu eustan berba zorrotzakaz garbi,

Deabrua ebala argitan ipiñi:;

Santuak ez daukala kandela bearrik,

Arek ez dakiala artzen bengantzarik;

Baña deabruagaz bagenbiltzan txarto,

Zorigatxa etzala etxean paltako.

Ea, neuk ez dakidan lau bei ta sei txarri,

Galantak igaz zelan ill deuskuzan guri;

Zortzi urteterdian ea, ez dakidan,

Zelan Urkiolara bera ez dan izan;

Eta iñoz ez dodan entzun plageari,

Kandela bigaz bear jakola eiñ argi;

Eta jarri beutsazan berak amazazpi,

Izan zala zor zarra pagetea gaiti;

Baña, oraiñ urtero ipiñirik bitxo,

Egon gura dabela deabruaz kito;

Ez dakigun gertatu igazko antzean,

Amar buru illtea geiago etxean...

A-or, irurogetasei urteko atsoak,

Lotsa bagarik bota eustazan bertsoak!

                    * * *

Oraiñ, zer diñostazu zer dala Iñazi?

–Sorgiñaren izena aurki dau merezi,

Usola azkenean zuzendu dau urak!

Iñazi, kastigauko urrean dau suak!

Gureko zorigatxa bada negargarri,

Zuenekoa, ez da oso bildurgarri?

Errezki zabal eta nasai naz jarriko,

Entzunik zure kejak gaur Jose Prantzisko!

MUTILL-ZAR

            Artzeko ustez egazti andia,

            Ez itxi galtzen eskuko txoria.

Jose, mutill zar bere kulpaz aurkitzen zan,

Pobreagaz ezkondu zerren nai ez eban;

Bizi zan etxearen zalako jaubea,

Nai eban dote asko aukana andrea;

Diruduna ez eze, nai eban langiña,

Baita izan zedilla zolia ta fiña;

Bigun, leial, sotill ta umill ta apatza,

Itz baten esateko on ta aberatsa;

Azkenez ez eban nai etxean errana,

Izan zedin guraso zarrentzat arrana;

Ezpada konpondurik aserrerik baga,

Izan balitz legetxe etxeko alaba;

Entregaurik zar biai ekarren dotea,

Bizi modu eder bat laurak egitea.

                    * * *

Orretara oi eban Josek ames asko,

Baña ustel urteten ziran beretzako,

Zergaitik andia zan ak eukan faltea,

Alan etzan millagro ori gertatzea;

Jaiokeratik eukan begi bat okerra,

Zuzena gerran eutsan baleak atera;

Zeiñtzuk gaitik arpegiz Jose zan itxusi,

Naiz da begi okerraz naikoa ikusi;

Zeñbat baño geiago nai eban bestea,

Kristalezko bategaz disimuletea!

Baña zelan ez eukan tokia egoki

Jarri ezinda eutsan bertan bera itxi;

Orregaitik Josegaz iñor aberatsik

Errian ez egoan ezkonduko zanik;

Alperrik pauso asko berak eban emon,

Gaztezaro guztia atan juan jakon;

Amabost urte santu eta oso osoak,

Pasau zituan lotsaz artzen ezezkoak;

Eta zitualako berrogei lepuan,

Bizarra zuritua erdia mosuan;

Azkenez gobiernu txarra zelan eukan,

Amar urte geiago iruditzen eban.

Orregaitk mutill zar, eutsen danak deitzen

Arpegia eutsela orregaz gorritzen;

Ez da arritzekoa bizitzea ala,

Larogei urtekoa eukalako ama;

Eta bera zalako aiñ zantar, zitala,

Neskatxarik etxean gura ez ebana;

Jose, aurkietan zan zeñbat maizter baño,

Etxejauna izanik askoz okerrago;

Lan asko, txarto janda; jantzita ez ondo,

Neu enintzan mutill zar a legez egongo;

Bai, ekarzan gaur praka zar zar zulatuak,

Biar modu txarrean berak konponduak;

Alkondara zurian bardin botoi baltza,

Josek garbiro eukan mutill zarren antza;

Ez egoan ibilli zetan itanduten,

Bere taiuan eban zer zan azalduten;

Bere artean barriz, o! zeñbat alditan!

Ibillten zan bakarrik onelan berbetan!

«Euki dot eskuetan sarritan txoria,

Naiz da ez izan neuk nai besteko andia;

Au da enebalako iñoz nai pobrea,

Oraiñ mutill zar naz ta biar agurea;

Eta aguratzean, zer jat gertatuko?

Iñok bere enau ni ikusi gurako;

Orduan izango da, nirea tristea!

Deituko deustelako mutill agurea;

Eta gaur bizi banaz ganorarik baga,

Zer izango da nigaz zartzaroan bada?

Mutill zar nazalako banaz barregarri,

Ez dot izan bearko gero negargarri?».

Orra Jose zetara mutill zar zan bizi,

Bere erruz naikoa eginda ikusi;

Zorioneko edo gaiztoko dirua,

Gitxiago maite dau askok Jaungoikua

Geiago dabelako zeñbatek sinistzen,

Zoriontasun dana an dala aurkitzen;

Baña diruan balitz utsik zoriona,

Zelan bizi alegre pobre dan gizona?

Alan bere intxaurra austeko arria,

Aurkitu oi dalako nun nai egokia;

Josentzat oraiñdio bazan andrageia,

Bete ez arren diruz eukan egarria;

Zeñi deituten eutsen Juanatxo Erlea,

Fintasunez berakatz bardiñik bagea;

Gañera kristiñau on, zoli ta noblea;

Aberats asko baño Josentzat obea;

Noren aita ta amak barriz zelan eben,

Jose mutill ondrautzat beti ezaututen;

Pentsau eben eurentzat suiñ egitea,

Juanatxo Erleagaz bera ezkontzea;

Eta alabea zelan beti zan otzana,

Egiteko aita ta amaren esana;

Ekialako barriz Jose mutill zarrak,

Zer nai eben Juanaren aita eta amak;

Mandatutxo bat egin ezkero txoria,

Esku eskuan eukan naiz izan txikia;

Alantxe euki oi dauz gure Jaungoikuak,

Ordenaurik gizonen estadu moduak;

Berak Joseri bere eutsan lagun egin,

Ordenauta eukanaz bai, ezkondu zedin;

Ara bada, non eta zelan erabagi,

Eban Juanatxo zala beretzat konbeni,

Ara, zelan eutsazan idigi begiak

Oraiñ eskribiduko dodan istoriak.

                    * * *

Feriara auzoko Pedro eta bera,

Joan zirean baten salbenta ikustera;

Pezeta zuri bana arturik etxean,

Afaria tabernan jateko ustean;

Plazara jatsi eta ganauai begira,

Luzaro ebiltzala jira eta bira;

Errifa-errifa! joian erren bat deituaz,

Eskumako besoa goruntza jasuaz:

Eskuko billetea nori enpleauko,

Prediketan ebala onelan ederto.

–Bosteun, bat gitxiago ditut bereala,

Saldu, eta bat daukat oraiñdik eiñ baga,

Eta beronentzako gaur da suertea,

Tontakeria bat da au ez erostea;

Ea, norbait alimau bedi artutera,

Osteruntzean ni neu, noa jaubetzera;

Eta gero alajak neuretzat guztiak,

Izango dira danak andi ta txikiak;

Alperrik artuko dau askok sentimentu,

Neu izango naz baña, poz eta kontentu;

Peseta bategaitik ez da, ez txantxea,

Millaka erlen gauzak puntuan artzea;

Amabi kutxillo ta amabi kollara,

Amabi lauortzeko guztiak zidarraz,

Salako erloju bat, sei poltsikokoak,

Baña euren artean iru urrezkoak;

Baita diamantezko belarritakoak,

Erregiñak daukazan baño obagoak...!

Nor arrapauko alan uluka joiala,

Albotik Pedrok urten eutsan bereala:

–Txotxo, obe dok beti eskuan txoria,

Gordetea seguru naiz izan txikia;

Largau bagarik egan doiala aidean,

Andiagoa dan bat artzeko ustean;

Ire peliguruan sartu egin bage,

Poltsan obeto juat pesetea gorde;

Norentzako alajak urtengo direan,

Nok jakik suertea ikusi artean?

Ori dakiana dok gure Jaungoikua,

Ez, i lako berbari eta barritsua;

Neure peseteagaz apaldu tabernan,

Obeto juat egin bapo illunkeran;

Baña Jose zelan zan erreza sinistzen,

Ondasunak larregi ebana poztuten;

Pesetea poltsatik egiñik atera,

Billetearen truke emoten dau bera;

Baña, beretzat izan ete ziran prendak,

Kantetan eban legez kalean errenak?

Arek bat esan eta, urten beste batek,

Eginda, artu eban petardua Josek;

Fortuna jausi jakon lumero biari,

Bosteunegaz erratu iya bereari;

Orduan esan eban: «Pedrok errazoia,

Euki dau, gordetean poltsan pesetia;

Egingo dabelako apaldu tabernan,

Ura bearko dot nik iturrian edan»;

Azkenez esan eban zizpuru artean:

«Geiago nekau baga, aberats atzean,

Obe dot emaztetzat Jaunatxo Erlea,

Pobre on bat dalako neuretzat artzea;

Ez dakidan gertatu errifeaz legez,

Pesetea galduta prendarik artu ez».

TXOMIÑ-NAGI

            Gipuzkoako euskeran

            Mondragoiko uri noble ta euskaldun garbiari

            Anbotoko beleak

            Anboton gura.

                  (Esaera zarra)

Anbotoko beleak, beti bertan bizi,

Nai izatean ez du arrazoi an gitxi;

Baña, ez iritzirik nik orri egoki,

Nere erria emen bertan bera utzi,

Ta ama alargunari erantzunda txarki,

Amerikara nuen gaztetan igesi.

Ogeitamar urtean leku urrutian,

Bizitu naiz ni beti erdi miserian;

Biotz onek zuela arantza erdian,

Onuntza abiatu artean ontzian,

Eta bart sartutzean nere baserrian,

Esan zidaten «ama illa da aspaldian».

Ai! nere ama ona sentimentuz ill zan!

Soill geratu zalako bere alarguntzan,

Noren kartak len artzen nituen sarritan,

Erantzuten nagia baña, nola nintzan,

O! zeinbat pena eman nizkion bizitzan!

Beti nitzaiolako seme muker izan!

Baña, etzaizkit aztu aren kontsejuak,

Berak gañean daukan lur bedeinkatuak,

Goizetik ikusi nau isurtzen malkuak,

Begiok jarri arte oso gorrituak,

Busti nairik amaren ezur legortuak,

Ni gatik bear baño len lurperatuak.

Orrela pagatu det zor bat txit justua,

Zeiñ dan biziak illai lagundutzekua;

Arkitzean ixillik toki aiñ santua,

Izketan neri baña asi zait barrua,

Eta billox jarririk bertatik burua,

Ama gatik euskaraz eiñ det erregua.

Andik urrena gero sartu naiz elizan,

Euskaldun fededunak bear duen gisan,

Jaunari orazio lenengo eginikan,

Gero ikusi det non batiatu nitzan,

Iñon geratu gabe andik irtenikan,

Bisitak egin ditut amar baserritan.

Bai, nere erritarrak dakuskigu omen,

Paseko egaztiak joan da etortzen,

Alaxen Txomin-Nagi etorri naiz aurten,

Uda ta negu asko kanpoan ein arren,

Eta nola onuntza nitzan alderatzen,

Zijoakidan biotz estu au lasaitzen.

Bilbotik netorrela atzoko trenean,

Ai, Udalatx txuntxurra begiaz jotzean,

Ez dakit zer pasatu zatan biotzean,

Gogoraturik nola aitz orren oñean,

Denborarik onena nuela lurrean,

Igaro ait-amakin ume nitzanean.

Billatutzean gero nere baztertxuak,

Lenago bezalaxen txit gobernatuak,

Aritz, pago, gaztañaz, jantzirik basuak,

Arto, baba ta gariz, aberats soruak,

Esan nuen «ementxen nere gurasuak

Bizi ziran igaro gabe itxasuak».

Ikustean azkenez euskal-baserriak,

Gure oitura eder garbien tokiak,

Eta len bezelaxen gaur nekazariak,

Botatzen dituztela beren izerdiak,

Esan nuen oraindik euskaldun ernaiak

Bizi litezke ondo, ez baña nagiak.

Ni desengañatuta gaur nator onera,

Nere baserriaren jabe egitera,

Non bizi nai nukean ill arte aurrera,

Ikusitzean berriz erri au onela,

Pakez danak anaiak balira bezela,

Nola igexik egiñ emendik atzera?

Ez da orrelakorik berriz gertatuko,

Beste beiñ lotsari au ez det nik artuko,

Lengo bizimodura enaiz biurtuko,

Zergatikan lanean naizen saiatuko,

Nola ditudan berriz lur onak ta asko,

Bizimodua, ez det samur aterako?

Nere eskuan daukat ori egitea,

Badaukat osasuna, gañera pakea,

Urtero beti daukat dirua artzea,

Zartzarorako diña laster pillatzea,

Eukirik jatorririk aulako etxaldea,

Nola igex ein nuen billa suertea?

Ni naiz ori eindako lelo aiñ andia,

Txomiñ Nagi geiegi kalera jetxia,

Ni makurze ez arren lurreruntz gerria,

Artu nuena oso asmo galgarria,

Amari utzirikan nere baserria,

Probatzera joana mundu bat berria.

Baña gura nuena eitean probatu,

Laster igerri nion nuela erratu,

Ala ere gaixoak, egiñik sendatu,

Oi badu biotzeko poza kanporatu,

Ez det orain egingo nik ere agertu,

Aiñ urrutitik banaiz ondo erriratu?

O! urte miñ garratzak ziñaten bukatu,

Agur! zuekin ez det gura gogoratu,

Agur! bai, Amerika zuk jakin ezazu,

Enazula geiago eingo arrapatu,

Nere errira atzo nitzanean sartu,

Zerutxo baten antza niolako artu.

Etzuen asko uste onelako festak,

Emen arkitutzea ez nere biotzak,

Nork pozik dakuskien euskaldunen gauzak,

Makilla dantza eta bertsozko jolasak,

Ta ainbestek dituztela ganadu galantak,

Ez gitxik, premioak artzeko esperantzak.

Pozik ikusten ditut nere erritarrak,

Zuek erriagatik egindako lanak,

Gloria merezi du gaur gure Euskarak,

Ollo batek bezela txitotxo laztanak,

Dituelako gorde oitura on zarrak,

Bere erraietako umeak diranak.

Zoro bat izan nitzan ni gazte denboran,

Igaro nuelako guztia kanpoan;

Bizi bear nuena amaren onduan,

Lagun egiñarekin bere zartzaruan,

Euskaldun seme onak oi duten moduan,

Illtzean arkiturik oiaren albuan.

Diru goseak nindun emendik eraman,

Berau gatik itxasoz, o! zeinbat dijoan!

Emen nai duenari lurrean egiñ lan,

Arako kontsejurik ez diot nai eman,

Zergatik ez dakiten zeinbat gisajo an,

Txarki bizi ta nola txarrago illtzen dan.

Esango det oraindik egi bat tristea,

Izozturik topatu nuela an Fedea,

Beroagoa ere, ez Karidadea,

An triste bizi oi da suerte gabea,

Ugari badute ere gaur libertadea,

Obe lukete utsik Kristoren legea.

Beste gauza bat ere orain Txomiñ-Nagik,

Esango det iñori egin gabe gaitzik,

Ameriketan dabiltz txakurrak oiñ utsik,

Gosea padezitzen ez dutela gitxik,

Onela egin badet gezurrakin itzik,

Esan beza nerekin etorri dan Patxik.

Urrutiko intzaurrak asko ta andiak,

Esaerau dakite gaur iya guztiak,

Billatuko balira naiz izan erdiak,

Izango luke zerbait itxura egiak,

Baña, topatutzean urri ta txikiak,

Ez ditu zabalduko gizonak begiak?

Ez diot kendu gura iñori kreiturik,

Geiegi ez altxatu baña Amerikarik,

Aberastzeko ez da arako bearrik

Emen ere billatu ditudalako nik,

Len pobre ziradenak aberats egiñik,

Arriskuan buruak ipiñi gaberik.

Altxatuko det goren Euskaldun Erria,

Ni jaio ta azteko izana kabia;

Mundu guztian onek geien du grazia,

Intza oi dan bezela Zerutik jetxia,

Au ez da iritzia, ezpada egia,

Ta egiak non nai dauka garbi arpegia.

Antziñako esanak, geienetan egi,

Irtetzen dira, zeren ondo ziran jarri,

Ez det nik izan gura utsik bertsolari,

Baizikan itxuari egin ere argi,

Ez dedin ni bezela lazoan erori,

Gorputza ta anima ipiñirik larri.

Zor diot duda gabe Jaunari eskerra,

Zergaitik bere eskuz ni nauen onera,

Erakarri aitonen euskaldun lurrera,

Nere ezur gogorrok deskantsatutzera,

Aien ondoan sartu nazaten lurpera,

Pakean lo dezadan berakin batera.

Orregatikan, nai det nik erri onetan,

Nere bizi laburra azken arte eman,

Bere arkaitz ta mendi eta ibarretan,

Bizirik gurasoen oitura zarretan;

Iraunik beren fede ta siniskeretan,

Bildu nadin berakin gero zeruetan.

                    * * *

Ai! baneuka oraindik eztarrian boza!

Entzun dezaten denak nere itzen otsa!

Diot berru-barrutik enaizela lotsa,

Agertzeko argiro gaur nere biotza,

Txomiñ-Nagik gaur artu emen dedan poza,

Albalitz eun urtean nai nukela goza.

Diot berriro po au, andia dedala,

Euskara degulako oraindikan Ama,

Bere seme on beti bagera gu ala,

Elkarturik anaiok gaur geran bezela,

Sendaturik aspaldi daukan zauri zarra

Fueroakin oraindik biziko gerala.

Nik beintzat Euskarakin nai det bizitzea,

Baita berau sendatzen nekea artzea,

Euskaraz euskaldunai beti egitea,

Naiz izan aberatsa, oro bat pobrea,

Bizi dakigun emen euskaldun fedea,

Erdarak dakarrena baño txit obea.

Nik ez det oraindikan oberik billatu,

Lur asko egin arren munduan aratu;

Gure euskal-fede au dezagun maitatu,

Bestekin egin gabe sekula trukatu;

Euskaldun sabelean nola giñan sortu,

Euskaldun besoetan gaitezen amaitu.

                    * * *

O! belea, zuk ere ill arte Anboton,

Jarrai, ez dezulako lur oberik iñon,

Amerika zaleak an bitez an konpon;

Perun, Buenos-Airesen, Chilen zein Mejikon,

Guri oi digulako lur onek utsik on,

Zuk Anboto bezela, nik nai det Mondragon.

MANU-ZANTARRA

Manu-zantarrak baten galdurik poltsea,

Periara joiala ontzakoz betea,

Praketan aurkitzen zan estu eta larri,

Eta errian eban laster iragarri;

Topauta eroaten eutsanari zintzo,

Ontzako bat saritzat eutsala emongo.

Eta Martinek zelan topau eban bera,

Periara joiala Manuren antzera,

Iñoz ez lako poza sarturik barruan,

Barreka ziarduan egun ososuan;

Baña poltsa kontua bertatik auzuan,

Ebillan zabal zabal, lekuan lekuan,

Ekiela guztiak Manurena zala,

Eta sari ederra eskintzen ebala;

Au gaitik joan jakon bereala Martin,

Amaseiko gorria artze arren arin.

Baña, Manuk abegiz artu bearrean,

Poltsea utsiturik laster mai gañean,

Banan banan asi zan diruak kontetan,

Eta kontaurikoan onelan berbetan:

«Amaseikoak ziran ogei ta amabi,

Baña, guztiak emen ez dira agiri,

Emen billatuten dot nik bateren utsa,

Beragaz nor bait dago pozik jaubetuta;

Martin, onexegaz naz oso arrituten,

Ez dakit au onelan zelan jazo leiten;

Saritzat ontzako bat emon nai nebana,

Plagaren batek ostu bera deusku bada;

Poltsa barruan ziur ogei ta amabi,

Dakit periarako nituala jarri».

Martinek ezauturik Manuren asmua,

Zelan etzan besterik ezpada marrua;

Diño «Manu, nai ditut neuk barriro kontau,

Iya dagozan ondo nituzanak topau,

Bereala egingo neuk dot pruebea,

Eroan daian zuzen egiak berea;

Eta sartuagaz bat diru danak poltsan,

Musturreraño zelan guztia bete zan,

Diñotsa, nonda emen lekurik geiago,

Ogei eta amaika sartuteko baño?

Ba zureak beukazan ogei ta amabi,

Ez dala zure poltsa, au dakusgu garbi;

Alan beran artuta banoatsu Manu,

Billatzera al badot zuk dozuna galdu».

Geiago ez da baña, Manuren aurrean,

Poltseagaz ikusi Martiñik lurrean.

                    * * *

Bai, ordurik ona oi dau Manuk buruan atz,

Martiñ barriz bizi da arenaz aberats.

Dana gura dabena guztiak galduten

Manu legez munduan asko da ikusten.

SEME ON BAT

Praisko otzara-giña zan seme bat ona,

Bere guraso zarrak maite ebazana;

Ama ill eta aitaz zanean geratu,

Denpora gitxi barru egin zan ezkondu,

Baña, aurrera bere bizitza barrian,

Gazteak zarraz ziran bizi armonian;

Itzal andi bat artzen eutsela berari,

Jaten emonik ondo, jantziagaz garbi.

Baña, zelan oi diran emen gora berak,

Orregaitik bardiñak ez dira denporak;

Zorigaiztoan sortu egin zan gerrea,

Zorigatx guztietan bardiñik bagea;

Eta bear guztiak orduan amaitu

Zirealako Praisko egin zan larritu;

Jatorduan sei lagun batzen ziran beti,

Aita, bera, andrea, iru seme txiki,

Eta zelan ez eukan irabaz-biderik,

Praisko ipinten eban onexek tristerik;

Au ikustean bere aita zan estutzen,

Egunik egunera baita joian galtzen;

Eta semeak eban laster erabagi

Topetea leku bat obea berari.

Euki agian antxe falta baga zer jan,

Zerren gosea zek ill etxean ez eukan.

Arturik damuz bada astelen batean,

Goixetik aita zarra bere bizkarrean,

Abiau zan bidean ospitalerantza,

Bere biotzarentzat naiz izan garratza;

Gañera zelan bizi ziran baserrian,

Erritik apartetxo egoan tokian.

Atseden bearrean Praisko zan aurkitu,

T'arrizko zubi baten zirean gelditu,

Non aita zarrak eutsan kontau semeari,

Gertaldi bat bardiña jazoa berari;

Esanaz: «neure seme, gaur berrogei urte

Dira egin nebala beste orrenbeste,

Zuk ni legez nekarren aita bizkarrean,

Zeu legez nekau nintzan ni bere bidean,

Eta petril onetan giñan bere jarri,

Azkenegoko berbak egiñaz alkarri;

Emen neban nik aita azkenez laztandu,

Emen ak egin eustan barrutik zizipuru,

Emen bota zituzan errekaz negarrak,

Etxataz bere aztu ak emen esanank:

Ospitalera bera nik eroatea,

Izan zan egun atan bizia kentzea,

Urrengo egunean egin zan lurpetu,

Lenengo arratsean zalako amaitu...».

Au entzutean Praisko ulleak zutitu,

Eta arri egiñik oso zan gelditu;

Eta jarri zanean bere konortean,

Aita zarra arturik laster bizkarrean,

Berealaxe eban etxera biurtu,

Berari ez ekion kontu au gertatu;

Andik gero luzaro aita bizi arren,

Topau eutsan zer jana an, or, edo emen;

Azkenez besoetan ill jakon etxean,

Larogeta amabi eukazan urtean;

Eta Praisko egin zan bera bere zartu,

Iru semeak ondo eginda lagundu.

Zeintzuk barriz gaur dira aiñ ederto bizi,

Eurak ditugu bada errian nagusi;

Lenengoa abade, bigarrena juez,

Gazteena alkate danen borondatez.

Zeure gurasoakaz zer dozun egiten,

Pagu bardin bardiñak deutsu itxaroten.

PEDRO OGIGIÑA

            «Jaungoikoak etxea egiten ezpadau

            Izerdiak alperrik botako dira».

                  Dabiden 126en Salmoan.

«Jaungoikoak nai badau au edo bestea,

Pedro, nik gura neuke aurten egitea»;

Au da gure Petraren betiko kantea,

Neuri gogoan sartzen etxatan koplea.

Neu beintzat aberastu egiñ naz lanagaz,

Eta ez goitik jausi oi dan iñontzagaz;

Gau ta egun ekiñik beti ogigiñan,

Bestelan Petra ta ni gaur ezer ez giñan.

Betse bertso bat bere Petrak dau kantetan,

Aserratzen nabena ni bene-benetan;

Gizonak asmau arren gauzea batera,

Zentimo izateko egin dana jaio,

Pesetea sekula ez dala izango;

Eta ni jaio arren oso miserian,

Zelan bada gaur nago leku eregian?

Petrak aitatu arren beti Jaungoikoa,

Alegiña etxaku guri Jaunbekoa?

Nik esango dot beti egiñik al dana,

Aberastuten dana; aberastzen dala,

Diñot zentimo jaio egin izan dana,

Dirudunak peseta egin leikeala;

Diñot dakusdazala nik mundu onetan,

Pobre jaio ziranak illten dirutzetan;

Ez dakusguz garbiro dabenak eredau,

Kale onetan bere aberasturik lau?

Ez baleutsez benturaz senideak itxi,

Ondasunak jausiko jakezan zeruti?

Aberastu al ditu orreik Jaungoikuak

Ala aide aberats eta dirutsuak?

Jaungoikoa ondasun kontuetan sartzen

Dala, ezelan bere nik ez dot sinistzen.

                    * * *

Onelan zan Pedroren betiko semoia,

Petrak baña emoten ez eutsan fedia;

Bakotxak jarraiturik beti bere teman,

Jatordu guztietan ebiltzan demandan,

Arritzeko kontua baña da benetan,

Ikusten dan aldantza sarri gizonetan,

Nok sinistu gaur pentsau egiñik onelan,

Biar egin leikela guztia bestelan?

Zeñek esango leuke minututxo bian,

Pedro aldatu zala bere eretxian?

Zelan ta nok aditu munduko kontuak

Ezpadira ikusten gauza ezkutuak?

Auxe gertatu jakon Pedro ogigiñari,

Munduan jakon legez gertatu askori.

Bazan bere berekor eta zailla teman,

Birtute bat begoan ederra Pedrogan;

Seme ta alabarik ak zelan ez eukan,

Limosnak egiteko guztiz prestua zan;

Bere biotza berez zan argizagia,

Ikusitean pobre errukigarria,

Zeintzuk esaten eben Pedro ogigiña,

Bilbo guztian zala lenengo ongiña;

Alantxe bizi zala fama andiagaz,

Ondasun asko eta osasun onagaz.

Sarritan oi dan legez munduan jazoten,

Negargarri bat Pedrok bere dau izaten,

Uste uste bagarik bere arrebea,

Antoni aurkitu zan senarrik bagea;

Obra barri batean goi goitik jausirik,

Juan Jose geratu zan lurrean ill otzik.

Orduan bai, Pedroren biotz ain noblea,

Aibeste gura eutsan Antoni maitea,

Iru seme alaba gaztetxoren ama,

Alargun ikusirik naigabetu zala!

Ze laster gogoratu jakon arrebea,

Bertatik zerbaitegaz sokorrietea;

Ze bearrekoa zan ari laguntzea,

Ogi bat bazan bere sarri emotea;

Eta bere emazte P bere zelan,

Egoan bera legez eretxi orretan,

Ogi bat egunero agindu ei eutsen,

Familian goserik euki ez egien.

Baña ogi bategaz Pedro zelan etzan,

Nasaituten, ezpada geiago nai eban,

Ogiaren barruan iñok jakin baga,

Abiau zan dirua bialduten bada;

Bost pezetako eder zabala ixillik,

Ogi danetan eutsan ipinten sarturik.

Baña asteak joan asteak etorri,

Zelan bizkortzen etzan bapere Antoni,

Egun baten kalean tope egitean,

Itandu eutsan zelan aurkitzen zirean,

Pentsaurik erantzungo eutsala barreka,

Antoni asi jakon baña, zizpuruka;

Esanaz biotzetik, «ai! neba maitea,

Asko estimetan dot zure mesedea,

Zure ogiagaitik gu gagoz bizirik,

Bestelan gaur gengozan mundutik joanik;

Bera pezeta baten plazan dot salduten,

Eta erreal bigaz artoa erosten,

Enparetan danagaz sarritan babea,

Eta beste askotan dakargu esanea,

Ona gaurko artoa ta esnea bere,

Pozik nire umeak jan egingo dabe;

Alantxe bizi dira Pedro, zure llobak,

Juan Jose izan zanak itxiriko lorak».

Pedrok entzunagaz bat ain berba samurrak,

Iruntsiteko latzak zirean ezkurrak,

Gañera ikustean beraren asmuak,

Oker zirala urten ta galdu diruak;

Aldendu zan egiñik agur bat tristea,

Ikusirik Antonik eukan suertea;

Esanaz bere kautan ixillik barruan,

Petraren berbak zeintzuk eukazan goguan:

Gizonak asmau arren gauzea batera,

Goikoak erabagi oi badau bestera,

Zentimo izateko egin dana jaio,

Pezetea sekula ez dala izango.

Andik aurrera barriz ordu guztietan,

Etxean zein kalean ak eban kantetan:

«Petrak diñoan legez nik leku altura,

Igo dot Jaungoikoak ebalako gura;

Utsa dala bakarrik gure alegiña,

Sinistzera jarri da Pedro ogigiña».

JULIAN-ARGIÑA

Oraiñ berrogei urte Jualian bizi zan

Bilboko etxe baten lenengo bizitzan;

Argiña izan arren aberats moduan,

Nai ebalako bizi eroso munduan;

Eta zelan zan bera puskat bertsolari,

Alper jokulari ta baita barregarri;

Gañera bakotxari emoten berea

Beti beti izan zan ardura bagea;

Errentak bere danak zelan zituan zor,

Etxe-jaubeak eutsan baten egin gogor,

Esanaz: –ara jakin egizu Jualian,

Enozu ikusiko geiago aurrian.

Ditudalako iya pare bat zapata,

Gitxienez urratu zugana jiraka;

Orregaitik daukadaz tripok irakiten,

Alan bere zuk barre deustazu egiten,

Ez al daukazu lanik aurtengo urtean,

Niri ez pagetako sei illabetean?

–Don Kosme egunero bearrean nabill,

Baña ugazabetan dirurik eztabill;

Aurtengo alogerak ditut kobretako

Kobretean gogoa zorrak pagetako;

Baña zelan ekian au zala guzurra,

(Zergaitik Don Kosme zan zolia ta zurra)

Erantzun eutsan onek: – obe da Julian

Etxe au libretea zuk biar goixian,

Eta baldin egiten badeustazu ori,

Pozik nik parkatuko deutsut zorra zuri,

Ta biok adiskide apartauko gara,

Gizonak itz obeto ezin leike bada.

Etzenduke obeto etxe bat merkea

Billaturik errentak zuzen pagetea?

–Ez Jauna naiago dot kargau errentea,

Ta gaur artean legez emen bizitzea;

Eta berori egin arren asarratu,

Asarrea egingo nik deustsat parkatu;

Ta alkarri parkaturik nik eta berorrek

Etxe merkerik ez dau bear Julianek.

ANTON-UME

Anton zalako nano ta txiki gelditu,

Anton-Ume jenteak eiten eutsan deitu,

Ez dakigu ze neurri berak eukan ziur,

Baña, bai, kaneari emon eutsala ur,

Zergaitik Anton Ume etzan iñoz neurtu,

Orduan talletarik etzalako usu:

Baña askotan ziran ipiñi posturak,

Alde bitan jarririk sendo ondasunak,

Kana bat baietz, ezetz, Antonen gañean,

Baña geratzen ziran danak len añean;

Zalako beti beti Antonen esana;

Kaneak ez ebala egiten gizona,

Ezpada bear zala jaritxi ondrea,

Gizona geien jantxi oi daben lorea;

Luze, labur, erdiko, andi eta txikin,

Jaunak guztiak ondo ebazala egin,

Orregaitik neurtzera ezin eben jarri,

Ogei milla erreal eiñ arren eskiñi,

Ez eban ezelan nai ze altura eukan,

Paperak zabaltzerik bazter guztietan,

Munduak egin eion burla eta barre,

Baño gurago eban beti izan pobre;

Osterantzean Anton ona zan benetan,

Aberats zeiñ pobreak danak serbietan,

Zalako kristiñau bat leial ta justua,

Zintzotasunez barriz inor ez lakua;

Baña gisajoari zer gertatu jakon,

Iragarri nai neuke egun baten Bilbon;

Sekula iñoz ez da orduan tabernan,

Gosearen goseak Anton sartu eban,

Non peseta batena egiñik gastua,

Deskuiduz emon eban peseta bikua;

Errakuntz ori baña, ak eban gabean,

Ezautu poltseari begiratutean;

Orduan ak ez eban sei gautan begirik,

Itxi barru estua nasaitu eziñik.

Ta zazpi garrenean auzoko Peruri,

Tabernetan sarritan jaten ebanari,

Azaldu eutsan bere biotzeko miña,

Zeñek osatzen eutsan egin alegiña.

«Ez estutu bapere esan eutsan Anton,

Fama guztiz andia artu dozu Bilbon,

Peseta bat gastua beste bat propiña,

Diñoe dala ori Antonek egiña,

Gastua pagau eta bakarrik doiana,

Zuri ur emoteko ez dala gizona,

Nik bada lo egin dot bart zure tabernan,

Non zure alabantza asko entzun neban,

Danak kantetan eben bizi bedi Anton!

Laburra izan arren dalako gizon on,

Berari deitu arren Anton-Ume, danak,

Gizona ez dabela egiten bi kanak,

Andiak bota arren kerizpe geiago,

Txikia leitekela izan gizonago;

Anton ez dala izan sekula umea,

Agirian dogula bere pruebea,

Bete daiala, zein ez neurrian kanea,

Beintzat bete dabela gizonen legea,

Gorputzak ez dakala barriz zer ikusi,

Gizona oi dabela obrak erakutsi,

Orra peseta batek Anton zer dakarren,

Penok botarik egon zindekez pozarren...».

                    * * *

Orduan Anton-Ume jarrita poz pozik,

Etzalakoan bera besteko gizonik,

Oeratu zan laster apalduta arro,

Ur tragu bat edanda egitearren lo.

Sentimentuz sei gautan len egin ezarren,

Gero aste osoa ein eban lo baten.

BIZIMODU MERKEA

Paulo aurkietan zan igazko neguan,

Ur utsaz illabete santu ta osuan.

Beste gauzarik artu ezin da bizirik,

Alan bere pentsetan ez eban illterik;

Eta ezin asmauta zelan zan gauz ori,

Itandu eutsan zer zan mediku bateri,

Zeñek erantzun eutsan baña bereala,

Berba guztiz gitzitan esaten eutsala.

–Paulo zuk daukazuna kalenturea da,

Bizitzeaz luzaro alan zaukazana,

Berak dirautsun arte etzara illgo zu,

Janariak legetxe serbietan deutsu.

–Jauna, eskerrik asko, on da jakitea,

Obeto dudetatik barriz urtetea,

Eta zelan dan berau bizitza merkea,

Beste mesedetxo bat nai dot eskatzea,

Berorrek daki erraz jarten personea,

Kalenturaz erretan zarra zeiñ gaztea,

Beragaz jarri beidaz andra ta umeak,

Bestelan illgo deustaz biarko goseak;

Gañera jakin begi gu gara amabi,

Amaika ditudanak zer jan ez da larri,

Eurak kalentureaz baleustaz jarriko,

Negu au ill bagarik geunke iragoko. Ai!

Ori eingo baleust diñotsat benetan,

Eukiko neukeala nik beti gomutan!

                    * * *

Ez dakit egin eutsan mesede aiñ andia,

Beiñtzat bizi da Paulo baita familia,

Seme alabak amar aita ta ama bi,

Konponduten dabela guztiak amabi.

ARABAR BI ABADIÑON SAN BLASEZ

San Blasez urte baten Txanton Arabarra,

Bere zaldi txarragaz joian periara;

Zeiñ izanik gizon bat guztizko lodia,

Erren, makal ta zarra, eroian zaldia;

Au gaitik astiro ta nekez nekez joian,

Danak barre egiñik bera ikustian,

Eldu zan Amaitermin inguruan noizbait,

Ordurako egoan baña einda gogait;

Non jaritxiten daben bere lagun batek,

Zaldi galantaz joian auzoko Matxiñek;

Onek zelan zan oso biotzez prestua,

Gorputzez bazan bere txiki ta nanua,

Bere auzotarrari berbetatik eutsan,

Borondate eder au agerturik esan.

–Txanton, etzoaz ondo aiñ zaldi txarrean,

Zergaitik pisu asko dozun gorputzean;

Nai bazendu emongo neuskizu neurea,

Niretzako dalako naikoa zurea.

Gura dozu trukea biderako egin?

–Bai pozik zelan bere adiskide Matxin

Aldaturik zaldiak bereala bertan,

Bajoiazan bidean aurrera aukeran;

Eldurik Abadiñon peria lekura,

Zaldietatik jatsi zirean sorura;

Non bertatik diñotsan Matxinek Txantoni.

–Eutsi au, eta betor neure zaldi ori,

Salmenta ontxo bana egingo bageunke,

Pozik etxeratuko gabean giñake.

–Ze zaldi ta zaldi zain dakartzu nigana?

Txantonek erantzuten deutsa bereala.

Matxiñ kolorgatu zan, eta ikaratu,

Aiñ esker txarraz Txanton zanean azaldu

Eta diñotsa: ausaz neurea eskatu...

Arren egiten zara, Txanton, aserratu?

–Bai aserratuten naz, zaldi au neurea,

Dalako beti izan, eta ez zurea.

Orduan asi ziran goian beiañ biak,

Alkarri atereaz deadar andiak;

Baña Matxiñek zelan ziñoan egia,

Kontaurik dana zeatz jazo zan guztia;

Txantonek eutsalako guztia ukatzen,

Pillatu zan jentea dudan zan aurkitzen.

Zek bear eban urten ez da bai artatik;

Baña ezagutu zan egia bertatik.

Eukazan bada manta ta kapea biak,

Bizkarrian jarririk Matxiñen zaldiak,

Eta berealaxe kapea arturik,

Beragaz zaldiari mosua tapaurik,

Txantoni egin eutsan dearrez itandu,

–Zein begi jakon igaz zaldi oni galdu?

Eta zeln erantzun zerbait bear eutsan,

–Eskerrekoa, eutsan bada ezpadan esan,

Orduan jenteari Matxiñek bertatik,

Zaldiari kapea kenduta burutik,

Deitu eutsen guztiai, ikusi egien,

Ea, beukan faltarik ak begien baten;

Ta danak ikustean eukazala biak,

Begi zintzoak eta on eta argiak;

Deadar egiñ eben zala Matxiñena,

Zaldia, ta iñondik bere ez Txantonena,

Guzurraz nai eutsala ak Matxiñi oztu,

Eta lapurtzat egiñ bear zala lotu;

Eta beingo batean ez nondik ta nora

Ezkutau zan igesi egiñik basora,

Zaldia plazan bertan itxi eban deslai,

Txanton bera gaur kuban ei dabil aldarrai,

Esaera zar bat da guraso zarrena,

Laster jausten dirala guzurra ta errena.

URRIÑEKO INTXAURRAK

Askotan agertzen dau goix ona zeruak,

Egun argi bat gozau dagian munduak;

Lorarik lora egan dabiltzaz poz pozik,

Mitxeleta arroak jantzita politik,

Eta mutikotxoak deutse jarraituten,

Eskuak zabalduta arrapeta arren.

Zelan daukezan urre antzeko egoak,

Diruriela gauza balio andikoak;

Baña artuagaz bat, batek eskuetan,

Auts biurtu oi jakez ego areik bertan,

Orra mutillen pozak zetara datozen,

Gaur eder baten jaube ustez egiñ arren.

Eguzki argiagaz urrin landa baten,

Ikusten bada zerbait islea egiten;

Lora guztiak baño au da ederrago,

Bertara joan eta, baña an zer dago?

Ez lora pitxi eder, zoragarri danik,

Ispillu zatitxo bat sarritan bakarrik.

Urietan piestak dirala ederrak,

Kantetan dabe beti urtero paperak;

Ikustera joanda o! zenbat alditan,

Pentsetan zan lakorik etzan aurkietan.

Diru asko gastauta tamalaz etxera

Etorri oi da sarri joana ikustera.

Bizkaian nik entzunda emendiko gauzak,

Zoro zororik egin nituan amesak;

Ona etorten daukat neukana gastaurik,

Non ez dodan billatu pentsetan nebanik,

Sinisten nebalako neke asko baga

Dirua Amerikan irabazten zala.

Ai! baña eroan dot engañu osoa,

Zoratzen ninduana zan ispillutxoa;

Mutitxoen antzera mitxeleta atzean,

Iragorik arrisku andiak bidean,

Itxasoz onagiño nago iragorik,

Ta antzera biurtzeko ez daukat dirurik.

Baña alper alperrik gaur daukat damua,

Izan nintzan garbiro Txoriburutxua;

Iñok gura ezpadau nik legez erratu,

Esaera zarrenak, gazteak sinistu,

Urriñeko intxaurrak ots andiak daukez,

Bertara eldu eta benturaz baperez.

GAUTXORIA

Gregorio ta Markos ogeiko urtean;

Sarturik Durangoko ostatu batean;

Jarri zirean maian umore onagaz,

Apariteko guztiz gogo andiagaz.

Asi zirean laster jan eta edaten,

Neskatxeak eutsena aurrean ipinten;

Sopa, txuleta, bildots, illasko samurrak,

Lebatz, angira, barbu eta txorikumak.

Baña txorikumetan zelan azkenean,

Jateko aurkitzen zan battxo platerean;

Gregorio lotsa zan eskua ezarten

Markos modu berean etzan azartuten;

Baña, pentsau ta pentsau Gregoriok asmau

Eban bear ebala argia amatau;

Baita laster ill eban agoaz einda putz,

Baña atzamarragaz txoria eban uts.

Nok egiñ ete eban bada bera bete?

Markosek ein ebala egin leike uste,

Argia biztutzean zergaitik zan palta,

Garbi egoalako plater aiñ galanta;

Ta zelan etzan sartzen oiñ otsik sentidu,

Gregoriok salea eiñ arren illundu,

Duda bagarik zala Markos kazaria,

Durangoko erriak dauka eretxia.

Bai, ak ei eban ereiten beti arto gitzi;

Kamarara pilatzen baña ei zan nausi;

Eta sobrea zelan udan eban saltzen,

Markosi Gautxoria izen jarri eutsen.

ZANTZO BAT

Irurogei urtean etziran ikusi,

Gaztetako lagunak Lorentzo ta Patxi;

Non da San Antonioz Urkiolan aurten,

Uste uste bagarik alkar dabe joten,

Eta dinotsa laster batak besteari:

–Lorentzo, aguratu egin az oso i,

Zertatik buru ori egin jak zuritu?

Edurpean duala ein leikek sinistu.

–Mutill ni zartu banok i ago gazterik,

Oraindiño ullea dok jaio bagarik,

Ta arek urten artean, beti az umea,

Deitu arren jenteak, Patxi agurea;

O! nik izan banaiok ire suertea,

Urteak euki arren nintzoan gaztea,

Zelan egin jaikeat Patxi buruargi

Edurrezko txapel au betiko erantzi?

Ainbeste aguratu ein badok Lorentzo,

Zeñek gorago egin gura dok guk zantzo?

Orduan geratu zan Patxi muturik,

Jenteen barreakaz lotsaz gorriturik;

Eta Lorentzo txaloz eben zeruratu,

Ta aren zantzoak eban Urkiola gortu,

Zelan ikusten dira besteren buruan

Urteak oi dabena egiten munduan!

Nor berenean bere eiten dabe bardin,

Denporeak guztioi oi deusku eragin.

ANDRA BARRITSU BI

Askotan andrai jake deitzen barritsua,

Eurak giza semeai legetxe astua;

Oneik euki leikie izen au ederto,

Baña emakumeak bestea obeto;

Diralako askoren miñak ain zorrotzak,

Alderik alde dabez zulotzen biotzak;

Jostarratzen puntea, zer da bardintzeko?

Andrearen izpia bada bat illteko?

O! ta zenbatek daben alkar laztanduten

Ta alkarrengandik alde eitean salduten!

Egia da ez dira andra danak alan,

Jaungoikoak ona ta obea bestelan;

Baña, zelan ikusi nebazan lengoan,

Alkarrengandik alde eginda beingoan;

Beste lagun banagaz Praiska ta Juakiña,

Azurrik ez daukanaz eiten alegiña;

Juakiñak Praiskarenak, Praiskak Juakiñaren,

Gauzak aomiñean erabilte arren;

Ordu bian etziran beñik beiñ aspertu,

Baña, zutik egoten egiñik nekatu;

Largau zituen bada beste baterako,

Zergaitik larregiak ziran ordurako;

Alan biamonean iturri bidean,

Seiretan asi eta amarrak artean,

Juakiñaren kontuak guzur edo egi,

Praiskak kontau eutsazan Mari Iñaziri;

Oraindiño Juakiñak barriz Praiskarenak

Zelan daukazan utsik esanda laurenak,

Bear ei ditu ondo zortzitxo bat ordu,

Kontetako astiro (eta zelan modu)

Guztiz ederra daukan berbetan miñean,

Itxaroten ei dago astitu artean;

Amaituteko lana joan dan astean,

Antonigaz asia kale kantalean.

Zeñek emon al leike edertzat gauzea,

Lagun on bat legetxe emen laztantzea,

Eta itzuliaz bat bizkarrak alkarri,

Izen ona galtzea batak besteari?

JUAN ERREN

Erromeriara beiñ niñoala oñez,

Zentimo txiki bana pobreai emonez,

Juan Erren urten jatan mutiko bat legez

Ai, ene zer jazo jat! esanda negarrez;

Eta itandu neutsan: – Juan Erren gaixua,

Zer dozu matrallara jasorik eskua?

Erantzun eustan: – galdu dot txakur nausia,

Eta begietatik asi jat euria;

Eta zelan ez dodan pañelotzo bat nik,

Eskuaz emen nabill sikatu eziñik.

–Eutsi txakur nausia, galdu aren laiña;

Negarrik ez dau bear gizonak eiñ baña...

Etxera nendorrela erromeriatik,

Barriro urten jatan goixeko lekutik;

Orduan bere zelan erautsan negarrez

Esan neutsan beingoan baña irri barrez:

–Geiago etzengian zuk egin negarrik

Ez deutsudaz len emon amar zentimo nik?

–Jauna, egia diño, eta parkatu bei,

Galdua topau baneu, ai, neukazan ogei!;

Ta ogei zentimogaz erosi ardaoa

Eingo neban; ogia, dot bada naikoa...

Arek nai ebana zan beste bat nengion

Goisean neutsan legez arrasteian emon.

Gizonak euki arren jateko laiñ ogi,

Beste gauzaren baten, nor ez da egarri?

Esan nei erratuko dodan bildur arren,

Mundu guzia dala orretan Juan Erren.

TOMAS DEABRU

Markes baten usoa zergaitik ill eban,

Tomas Deabru eben bein sartu karzelan;

Multea pagetako zelan zentimorik

Ez eukan, jarri eben kirrilloz loturik;

Gañera zelan bota eutsen kastigua,

Zan zortzi aste oso an egitekua;

Iruntsi ezin eta esan eta esan,

Gau ta egun erautsan beti bere kautan:

Ez ete da sekula munduan parkatu,

Gizonak egin arren ainbeste pekatu?

Uso ziztrin bat gaitik lau ormen artian

Eukitea al dator ondo errazoian?

Egunik egunera joiala sututen,

Tomas asi zan barriz biraoak botaten;

Markes, Juez, Alkate, kartzela zaiñari,

Al eban beste korotz jaurtirik danari;

Baita zelan ikusten daben goix batean,

Txoritxo bat kaiolan aurreko etxean,

Ari bere diñotsa: «Txotxo i arbolan

Agoala jirurik eta ez kaiolan,

Zelan ik kantetan dok or egonik preso,

Ni banok aurkietan tripak jaten oso?».

–«Tomas, erru bagarik kaiolan nago ni,

Ta baldin banakusu poz pozik kantari,

Jakizu zergaitik dan beinola basuan,

Zure tiroak bete egin eninduan,

Eta tiratutea orduan katigu,

Ondo baño obeto zala badakizu

Oraiñ zu lako gizon txarretatik libre

Nagoalako bizi gaur naz alegere,

Bildurrik eza baño, zer dago oberik?

Bakeaz bardintzeko non da ondasunik?

Tomas, zuk bizi bear zenduke kantetan,

Dozulako multea kartzelaz pagetan;

Eta tripatzarrori dubarik betetan,

Iya gitxienetik sei aste onetan,

Baña, neu izan banintz epai emollea,

Seguru biurtuklo eutsuen samea;

Zeuk orrenbeste maite badozu bizia,

Jaungoikoak egiña ez al da txoria?

Legeai ez deutsanak makurtzen burua,

Askotan izango dau ankan kirrillua;

Obeditzen ikasi zergaitik ez eban

Tomas sarri egon zan gaiztoen kaiolan.

AMA JUANA

Iru txori koitadu igazko neguan

Andra Juanak ebazan ikusi ortuan;

Gosez egozalako, ze soli ebiltzan

Euren erpatxoakaz azterka edurtzan,

Baña, eskukada bat gari ak botarik,

Aldendu egin ziran ustez dana janik;

Alan bere garaun bat ebelako larga

Beragandik zirean erne eun landara,

Eta aiñ ondo zelan zirean burutu,

Eun buruak egin dauz abuztuan batu,

Baita adiskideai pozik erakutsi,

Errukior izaten dagien ikasi;

Eta azkenez bere seme ta alabai

Ingurura deiturik bereala danai,

Esan eutsen: «umeak Karidadea da,

Zuen ni nazan legez, pobrearen ama;

Berak jantzi oi ditu ume koitau zurtzak,

Berak al daben añan poztu alarguntzak,

Berak osatu sarri geixo eta gatxak,

Bigundu zeinbat biotz direanak atxak;

Karidadeak eingo ezpaleu bearra,

Lurreko soñu dana litzake negarra;

Begira txoriakaz nik egin nebana,

Baita ikusi batu gaur egin dodana,

Ona limosnearen irudi ederra,

Ispillu bat edo nok ikusi daikena,

Limosnea da azi oso segurua;

Zentimo bat ereinda eun emotekua,

Busti-leorrak iñoz ez dabena galtzen,

Azpitikoak bere iñoz bere ez jaten;

Ez da ardura ereiñ arren au munduan,

Frutuak diralako elduten zeruan».

Auxe zan andra Juanak eindako sermoia,

Zeñetarako daukan auzoko doia,

Biotza zelan daukan argizagizkua,

Limosnagintzarako zabala eskua,

Dalako prestu, apatz, errukitsu dana,

Eskekoak deituten deutse, ama Juana.

MARIA MARTIÑA

Esaten dabe askok Maria Martiña,

Neskatxa bat nazala arpegiz ezaiña;

Bekokian alako oreiña dodala,

Ta errian neskatxen atzena nazala,

Baña nik zelan uste oi dodan bestera,

Ezaiñaren lekuan nazala ederra;

Ikusi arteraño ez dot sinistuko,

Ta bai, neure aurrean beti jarraituko.

Maria martiñaren berbetea au zan,

Ezaiña izaterik zeñek nai ez eban;

Baña elduten jako nozbaiten eguna,

Ikusiteko bere bekoki illuna.

Zergaitik ispillu bat erregalau eutsan,

Pepak, gitxienentik nok zazpi eukazan;

Non Maria Martiñak bere arpegia

Ikusitean zelan aiñ zan itxusia,

Indarragaz lurrera bertatik jaurtirik,

Geratu zan sei zati bertantxe egiñik;

Baña atzera seiretan ikustean bardiñ,

Izerdi larri otzak emon eutsan ariñ;

Konorte baga bertan jausirik lurrera,

Egun bian biurtu etzan zentzunera.

Egia iruntsiten sarri da samiña,

Onen lekuko bat da Maria Martiña.

MODESTA

Modesta zan neskatxa guztiz moduzkoa;

Umill, leun, argi eta beiñ bere ez arroa,

Begiraturik bere arpegi menera,

Zirudian eukala aingeruarena;

Baña beste neskatxa batek inbidia

Eutsan zalako danak ondo ikusia;

Zeiñek sarritan eutsan amari itauntzen;

Zergaitik dau Modesta jenteak maitetzen?

–«Juan Anton bere aita guztiz da okerra,

Prantziska ama barriz zital ta mukerra,

Senarrak egunero au badau zurretan,

Zelan dau alabea oso alabetan?».

–«Zitaltasuna baño bai, ene umea,

Jakizu zelan obe dan umildadea;

Modestak modu onaz bendau badau aita

Prantziskak aserratu oi dau agiraka;

Agaitik Juan Antonek laztan alabea

Beti dau, eta zurrau oi dau emaztea,

Ondo egiñaz ontzen elefantea da,

Makillaz eskuratu iñoz ezin dana».

JUSTO MARTIREA

Justo ill eta zuzen zeruko atera

Igo eban bertatik oles egitera,

Eta leio txikira urtenik San Pedrok,

Itandu eutsan laster: zer eskatuten dok?

–Zer eskatuten dodan? barrura sartzea,

Arren zabaldu begit mesedez atea.

–Au zabalduterako bear aut ikusi,

Zerurik ete duan beian irabazi,

Ezkondua izan az ala mutill zarra?

–Ezkondua ta euki dot andrea txarra.

–Zetarikoa izan dok bada andrea?

–Alper, zital, da ordi parerik bagea.

–Urte askotan egin az beragaz bizi?

–Berrogei bat beñik beiñ egiñ doguz nasi.

–Ola! berrogei urte andra aiñ txarragaz,

Ez dok gitxi eroan bizitzan beragaz;

Ator ordu onean, ator gisajoa,

Edozeiñ andra badok Purgatoriua,

Bajakiat irea zala Inpernua,

Ta ondo irabazi duala zerua;

Duda bagarik i az Justo Martirea,

Aspaldian bajuat ire entzuerea,

Eutso koroi au eta palma bat andia,

Ara an goian daukak jarteko aulkia,

Berrogei urte egiñ arren beian gaizki,

Zeruan biziko az oraiñ ondo beti.

Koroiaz da palmeaz an ei dago Justo,

Andreaz eroana milloe bat susto.

TOMAS ETA TOMASA

Tomas eta Tomasa, senar emazteak,

Ezkonbarriak ez da, aiñ gitxi gazteak;

Zelan dauken etxea trastez jantziteko;

Sarritan erabagi dabe erosteko;

Ogei garrenaz dira, irago dan udan,

Bilbora izan eta lenengoko dendan,

Tomasek esan eutsan laster Tomasari:

Ementxe dagoz gauzak onak ta ugari,

Sartu gaitezan eta jakin daigun zegan,

Guk bear doguzanak emon nai dabezan;

Emeretzi urtetan ortxe gara asi,

Ta baten bere ezer ez dogu erosi.

–Tomas enoa orra, zergaitik euskeraz,

Batek bere ez daki, ezpada erderaz;

Baña euskaldun dendan, ete dauz Tomasak

Erosi espaldian nai dabezan gauzak?

Erosiko ebazan Tomasak poz pozik,

Euki al izan baleuz diruak osorik;

Baña ogei garrenez tripan zeinbat gura,

Bilbotik gastau baga ekarri dau ura.

SIMON MAKILLA

Esan giñai Peru, non jaio dan gizona,

Zelan izango daben baña ez azkena;

Ez da gauza andia fortuneak joten,

Dabezanak sarritan direala illten?

Ez dakizu goixean zazpiterdietan,

Jazo jakun kontu bat guretik berpertan?

Oian ez dogu bada geuk billatu illa,

Gaur loteriak urten da Simon Makilla?

–Santa bere andrea egun guztietan,

Lau bidar makilleaz ebana zurretan?

Ill da beraz alako gizon borrerua,

Erren, begi ezkel ta lepo makurtua?

–Peru, axe berbera, ez Jesus ta Amen,

Geratu da otz otzik beingo beingo baten;

Santa asi danean barandatik deika,

Lau gizon joan gara arin bai, arinka,

Eta loteriako listeaz eskuan,

Ez dogu bada topau bizi zan moduan?

–Seguru atsegiñen andiz ill da Simon,

Agaitik alegere Santa leike egon...

–Askok diñoenetik ei dago poz pozik,

Urten deutsuzalako loteria on bik,

Batetik joan jakoz gaur ogi bildurrak,

Bestetik Simon illaz, ill betiko zurrak.

JOSE AIXERI

Ze deabru ein dozu zartzaroan Jose?

Lagun on batzuk topau etzenduzan obe?

Zeugaz eroan baga lagun ain kokoak,

Lan orretan ikasi egin bagakoak?

Beiñ asiko larogei urtegaz lapurren,

Ta bertan sarietan alan zara jausten?

Ni birritan egiñik enakutsu libre,

Zibillak zuri legez iñoz eldu bage?

Egin bear ei dozuzu kartzelan urten bi,

Orra, zer buruari deutsazun ekarri.

–A! Lorentzo! Lorentzo! zu orren kokorik

Egongo ziñeala eneukan usterik;

Pitxarrak badabiltza sarri iturrira,

Noz edo noz ausiten guztiak ez dira?

Irurogei urtean arri labanetan,

Dabillana jausteak zau ikaraketan?

Ez dakizu txoria zirrika zepoan

Badabil jausten dala nozbait lakioan?

–Enekian Jose nik alako gauzarik,

Enekian iñori kentzen zenkianik;

Uste neban oraintxe zala lenengoa,

Lapurretorri zala asierakoa;

Oraiñ baña, nik dakit Jose zu maisua,

Orretan zareala eta ez kokua;

Dakust zelan millagro ez dan jausitea,

Ezpada jausi baga, gaur arte irautea;

Parkatu egidazu neure saio txarra,

Esango dot Jose nik dala lapur zarra;

Eta berari deitu eutsanak Aixeri,

Nik baño aurrerago eutsala igerri.

KRISTOBAL ZIRI SARTZALLEA

Juan Kruz, sinisten gatx da, diñotsut benetan,

Zertzuk jazoten diran gure egunetan;

Onetariko gauzak nauke arriturik,

Egia izan arren ezin sinisturik;

Begiakaz ikusi iñoz bere alkar,

Ezin daben persona bi Paula ta Kaspar,

Entzun dot direala ezkondu goisean,

Batak bestea maite dabenen antzean.

Alkar ezin ikusi dabenak aurrean,

Zelan bizi leitekez abia batean?

Zer diñozu ezkontza orregaitik Juan Kruz?

Frutuak ikusiko bertatik ez doguz?

Ezin leikela bada orretariko bik,

Juan Kruz ez deritxazu bizimodu onik?

–Kristobal, ez dazaudaz Kaspar eta Paula,

Ezkonduterik bere eneuke nai ala;

Baña, entzunda daukat, Paulatxo izena,

Daukan itsu bat dala neskatilla ona;

Kaspar bere ez dazaut, baña dot ustea,

Izango dala bardin bistarik bagea;

Bestelan nai ta nai ez, ikusiko eban,

Andra geia Eleixan ezkontzeko eran;

Baita bere badakit ikusi ta miña

Artzea, zelan ez dan ikusi eziña;

Kaspar legez baziña zeu bere itsua,

Ikusiko zenduke begiz andratxua?

Orregaitik ez dago zertan esan gaizki,

Alkar ezin badabe bisteaz ikusi;

Ez asi bada emen atzeaz aurrera,

Gizon ziri sartzalla diranen legera;

Zuriari emonik kolorea baltza,

Edo santuai bardiñ deabruen antza;

Ezer eskutau baga, esan lei egia,

Garbi erakutsirik bere arpegia;

Alan askok gauzeak badaukaz alde bi,

Agertzen dabe eurai jakena konbeni;

Baña, deutsudalako nik zuri igarri,

Sagartzat patatarik ezin sartu niri.

PAULOLO

Patxi eta Paulolo lantegi batean,

Ibilten diralako beti bearrean;

Inozente eguna igaz eldutean,

Euren lanera zintzo goix batu zirean;

Baña, zelan da Patxi, guztizko arroa,

Paulolo dan legetxe puskat kokoloa,

Onen lepotik barre albadai eragiñ,

Egun danetan sendo ak oi dau alegiñ.

Zelan direan barriz Patxiren asmoak,

Deabruren batetik sortuak lakoak;

Inozente eguna da bere zerua,

Ziria sartuteko dalako jaiua.

Baña, Paulolo zelan dan gatxik bagea,

Ez dakiana zer dan burla egitea;

Alan bere itaune zalea dalako,

Berbetan izan arren ganora bagako;

Inozente goixean lanean abiau,

Eta Patxiri eutsan egin itaune au.

–Gabon arratsaldean bazkaldutakoan,

Ikusi zindudazan Patxi lau orduan;

Edarrakada urak bi oso edaten,

Eta lotsatu nintzan ezer aitatuten;

Baña oraiñ itandu bear deutsut zuri,

Nondik arrano zeunkan ainbeste egarri?

–Paulolo, itxasoa, ez dozu ikusten,

Ez dala geratuten sekula edaten?

–Bai, seguru, zergaitik a dagoan beian,

Eta dagozalako mendi danak goian.

Ez gizona, zergaitik itxasoak gazi

Dagoalako, urak oi dauzan eratsi;

Ta nik bere makallau andi bat errerik,

Bazkaldutean zelan jan neban bakarrik,

Neure gazitasuna eta neban illten,

Ekin neutsan ainbeste ur tripara sartzen;

Zerren gazitasunak daukan egarria,

Bota egiten deutsa urari begia.

Alan ez da millagro, itxaso andiak,

Beraganatutea errekak guztiak;

Zergaitik berak daukan erasteko doia,

Ta asarratuten bada eiten dau orroia,

Alan bere ezinda sekula tripea

Gasatu, dalako makallauz betea;

Beti dabil artega, beti da egarri,

Baña, nok kendu leio au oso berari?

Paulolo, ari jakoz ibai ta errekak

Guretzat diran legez eurizko tantakak.

Patxi orrelan bada, ni itsu nengoan,

Zenbat nire antzeko ete da munduan!

Baña, zelan egun au gaur dau Inozente,

Ez deutsut sinistu nai dinostazun beste;

Zergaitik deitu arren Paulori Paulolo

Ez dalako aurkitzen orrenbestean lo.

ESTEBAN

Zeinbat eta personak bizi urriñago,

Euren faltak ikusten doguz gitxiago;

Urrin len bizi zan bat, zelan gaur urrean,

Daukadan berba nai dot eiñ bere gañean;

Dalako bera gizon guztiz plantosoa,

Berbari ederra ta prestu antzekoa;

Errazoiak emoten beti bera nausi,

Gizartean gaurdaño dodana ikusi.

Alanbere osoro ezautzen eneban,

Urrin bizi zalako guretik Esteban;

Guztiz nuekan ondreadu eta beargintzat,

Eneukan ezetara bera dan lakotzat;

Baña, bizi dalako gaur gure kalean,

Geure etxetik iru garren dan atean;

Arotz bat izan eta berandu urteten,

Kalera zelan dodan goixetan ikusten;

Amarrak inguruan atzo berberari,

Esan neutsan: «Esteban, oraiñ zara jagi?

Jagiera orreikaz naukazu zurturik,

Zelan bizi zarean Bilbon ez dakit nik».

–Martiñ, nazan bestean enozu ezautzen,

Goixetan legez gabaz enozu zainduten;

Ikusiten banozu noz nazan etxera,

Etorten, gaurko gizon barrien antzera;

Nire jagierakaz zareana zurtu,

Erretiroak eingo zaitue arritu;

Egizu ardureaz zoli pruebea,

Frutatik ezautzen da zer dan arbolea;

Baldin zaintzen banozu gabetan obeto,

Gero esango dozu zer nazan ederto.

–Alantxe da Esteban, gizona eikerak,

Esaten dabe nor dan, ez berba ederrak;

Nik bere len zintzotzat, zu lako bat neukan,

Eta gaur pentsetan dot ustela ete dan.

BOTOZKO FERIA

            Gipuzkoako euskeran

–Zer esan nai ote du Joxe liberalak?

–Nere ustez frankoak diradela danak.

–Orduan diputadu ez doa irtetzen,

Karlistarik batere emendikan aurten;

–Ez seguru karlistak zergatik dirua

Nai duten orain artu, saldurik botua;

Ta gaur bear dana da poltsa bai erantzi,

Ta karlistak nai dute boto-diruz jantzi.

–Joxe ez dakit bada, liberalak ere,

Ote diran iñori diru emangure;

Egia da zabalik dakarde agua,

Baña, gaurdaño danak itxirik eskua;

Ta obeto liteke mingaña euki geldi,

Eta zabal eskua diruz erabilli.

–Patxi, zaude ixillik, keia tximinian,

Agertzen bada, sua dago sutegian;

Euki azkeneraño ferian txikoa,

Bezela, sokarekin loturik botoa,

Ematen dizunari gizenena poltsa,

Egin zaiozu ari zuk botoa bota;

–Eta zer egin gero oponioari?

–Itxi alde batera maketo danari;

–Zeiñ da oponioa maketo eztana?

–Jaungoikoaz batera euskal-lege zarra.

–Argatik gure aita ez da liberala,

Eta karlista ere ark dio eztala;

Zergatik batzuek, ta zergatik besteak

Dio dizkigutela ekarri nasteak

Eta naste oriek ipiñi burruka

Gure lege zarrakin geienok aztuta.

–Orduan enijoa botorik ematen,

Ez danari Euskaldun uts utsik agertzen.

–Ondoen eingo dezu gaur orixe Patxi,

Eta lege zarrari zintzo zintzo eutsi;

Eta karlistak eta berdin liberalak

Bijoaz Ebrotikan aruntza dandanak;

Ez degulako emen bitzuen faltarik,

Euskaldunen odola bageunka garbirik;

Eta orregatikan danak Foru-zale,

Diote diradela lotsrikan gabe!

Baña beren temakin bitzuak naiago

Dutela irtetzea, ni orretan nago.

FORTUNA

            Gipuzkoako euskeran

Fortuna nola beti dan errukiorra,

Bizidun guztientzat iñoiz ez gogorra;

Orregatik baten zan agertu onera,

Premiadun guztiai gusto ematera;

Ete dei egin zuen: O! premiadunak,

Dituzutenak kejak edo bai utsunak,

Atozte neregana arin, baña arin,

Neregandik guztiok artzeko atsegin;

Naizelako ni gaitzen erremediua,

Nai norentzat zerutik dakart kontentua;

Ez det nik nai negarrez iñor ikustea,

Ezpada bizidunak pozez eukitzea.

Fortunaren dei eder au entzundakoan,

Txitak olloagana bezela beingoan;

Inguratu zitzaion jentetza aundia,

Agertze arren danak zuten egarria;

Ta asi zan bakoitzari eskatzen zuana,

Ematen ama baten gisa bereala;

Bertsolariai eman zien etorria,

Mamoak ziradenai buruko argia;

Pobreari nai zuen aña ondasuna,

Zenbat nai gaiztoari ere ontasuna;

Erramu orriz jantzi baita gerrariak,

Poztu zituan berriz txit errukarriak,

Edertasuna eman ziranai itxusi,

Zergatik danak ziran inbidiaz bizi;

Gaixoai osasuna animoa zarrai,

Eman zien eskatzen zutena dan danai

Baña oraindik falta an ziran gizon bi,

Zeintzuk gatik Fortuna aurkitzen zan larri;

Zergatik gizon aiek zutena eskatzen,

Fortuna emateko etzan allegatzen;

Nai zutelako biak bai partidu baten,

Kortietan jarteko diputadu irten.

Larri aldi onetan, zer zezaken egin?

Fortunak gizon andi aiñ aberatsakin?

Bizi ziradelako urrezko errekan,

Uger edo igeri euren dirutzetan?

Nekaturik piska bat Fortunak burua,

Eman zien kontseju bete betekua;

Esan zien: gizonak dirua geiegi,

Emanik daukat asko, antzina biori,

Orain zeñek geiago zabaldu al dezan,

Aretxek diputadu bearko du izan.

ANTON ZOLI

–Anton, erruki zaitut, ai, ondo bazenki,

Zuregaitik zeinbatek gaur diñoan gaizki,

Juana ill da, alargun geratu ziñala,

Diñoe oraindiño illa bi eztala;

Eta zoazalako biar ezkontzera,

Bota gura zaitue oso ezkerrera;

Enozu ni ikusten iya lau urtean,

Alargun, ta alargun illteko ustean?

–Martin, guztiz errez da iñor juzgetea,

Alan balitza ori ondo egitea,

Bakotxak berak daki norberaren barri,

Iragarri ez arren batek auzoari;

Zuri, ezpadatortzu ondo ezkontzea,

Niretzat ondo dator zure abarkea?

Zauri andiarentzat enplastu txikia,

Ez datorrela ondo au ez ta egia?

Badakit barritsuak, ez gitxik auzoan,

Derautsela nigaitik gaur modu gaiztoan,

Bearra eragiten azur bageari

Laguntzera ezpajat bere bat etorri;

Badakit esamesak geienez ezkontzak,

Sortuten dituela baita eriotzak,

Iraun baneu alargun beste urte bian,

Mutu egongo ziran miñ txarrak errian?

Mai batek, zeinbat anka Martin bear ditu?

–Gitxien gitxienaz bai beiñik beiñ iru,

Neuk daukat koskortxo bat, ta da biribilla,

Iru anka zabalez aulkitzat egiña.

–Gurekoak baña, lau bear ditu Martiñ,

Lau aldedun dalako zutik egon dediñ,

Eta zelan dituan orain bakarrik bi,

Beste bi ipintera beartuten naz ni;

Baldin, egingo baleust betiko lurra jo,

Barritsuak leuskide zutik ipiñiko?

Lagundu bearrean, da ikusten dana,

Ni legez geratuak jausiten dirala;

Iñoren ardurea pago adarrean

Dagoala, esan zan nozbait nonbaitean,

Eta esan zalako egi au egoki,

Euskera dan artean egingo da bizi;

Martin, ura joanda egiten presea,

Ez dakizu alperrik dala asitea?

Agaitik urak iges eiñ baño lenago,

Presea egitea deritxat obago;

Kokotzat daukat bada trokara menditik,

Jausten dana auzoko barriketak gaitik;

Eta besteren miña mutu eukitea

Benturaz ez al da iñok al leiken gauzea?

–Anton, nik baño dozu zuk buru obea,

Bakotxari bai, emon bekio berea;

Ez dira bardin nire ta zure geixoa,

Zurea da nigandik alde andikoa;

Nik daukat umetxo bat, aita ta ama biak,

Zuk daukazuz bost ume guztiak txikiak,

Gañera guk daukagu etxalde ederra,

Eta zelan zarean zu barriz maizterra,

Zetarikoa daben gizonak zauria,

Atarikoa bear dau osagarria;

Ezin eta obeto agaitik Antoni,

Anton deituten deutse ta ganera Zoli.

IRAKURGEIAK

JAUNGOIKOAREN PROBIDENTZIA

            Saritua izan zan 1883an Markiñan

            Gaizki dabilena

            Gaizki amaitzen da.

            Ondo bizi dana

            Ondo ill.

                  (Esaera zarra)

Maiatzak oraindiño

Eguntxo bat eukan,

Erretxiñolak pozik

Kantetan erautsan,

Lorak egozan arro

Zelai ta landetan,

Soñera barriakaz

Lurra agiri zan

Iturritxoetan,

Ura murmurketan,

Ibai garbietan,

Zeruak barriz ziran

Biziro pintetan.

Arpegia añ argi

Eukan eguzkiak,

Begiratuteko duiñ

Etziran begiak,

Artuko eutsezala

Inguru guztiak,

Iñok ez eban uste

Añ laster odeiak,

Baña pilla andiak,

Baltz eta zuriak,

Añ izugarriak,

Laster burrukarako

Zirean jagiak.

Peru agura zarra

Pobretxo jantzirik,

Edur gisan burua

Oso zuriturik,

Ezin ebala bota

Oñkada ariñik,

Egoalako urtez

Guztiz astundurik,

Urbiñan urtenik,

Goisean goisetik,

Bizi zan etxetik,

Arantzazura doa

Promesa egiñik.

Eguzkia gorde zan

Alako batean,

Estalgi baltza jakon

Jazarri aurrean,

Peruk zelan ez eukan

Etxerik aurrean,

Mendian aurkitzen zan

Igo bearrean,

Sasoi ederrean

Larogei urtean,

Bizita lurrean,

Elgean goruntz doa

Baña aldatsean.

Trumoia asitenda

Burruka soñuan,

Tximista bat jaustenda

Peruren onduan,

Aretx bat birrintzen dau

Sarturik barruan,

Gizona larriturik

Jausten da soruan,

Añ une gaiztuan,

Eta txit estuan,

Al eban moduan,

Birjiña Arantzazuko

Deitzen dan beinguan.

Elorri batera zan

Nekez urreratu,

Bere anparupean

Jarrita geratu,

Arria zan bertatik

Goitik abiatu,

Orri eta erramak

Ugari apurtu,

Aiseak azkatu,

Euren putzak txistu,

Odeiak urratu,

Errekak euriagaz

Bertatik gañeztu.

Batetik zarra eta

Bestetik sustua

Errukari egoan

Peru gisajua,

Egun artan baraurik

Tripea ustua,

Komulgetako ustez

Garbirik barrua,

Berorik burua,

Leorrik aua,

Gorputza oztua,

Promesa betetako

Baña piñ gogua.

Zaldun bat agertzenda

Goian atertzean

Gordin osagillea

Zana Barrundian,

Peru gisajoaren

Tokira jastean,

Nai nok esango leuke

Alan ikustean,

Añ taju tristean,

Bakartasunean,

Leku urriñean,

Lagunduko eutsala

Al eban añean.

Euria ebalako

Barriz abiatu,

Zalditik an jatsirik

Gordin zan geratu,

Baña eskurik onek

Ez eutsan luzatu,

Ezta begi onakaz

Bere begiratu,

Añ gitxi lagundu,

Ikusirik estu,

Noz eban atertu,

Agurrik egin baga

Gordin zan aldendu.

Zaldira zelan igo

Munatxo batetik,

Asten jako lau oñan

Arinka bertatik,

Gordiñek bridai sendo

Tiratuagaitik,

Aberea gelditzen

Etzan orregaitik,

Doa arri artetik,

Naiz sastraketetik,

Zeñ bide ertzetik,

Bota arte nausia

Lurrera gañetik.

Entzuten da bertatik

Dei bat añ estua,

«Neure gogortasunen

Au dot kastigua!».

Arritzen da onegaz

Peru gisajua,

Karidadez bizturik

Ikustera dua,

Txit errukitua,

Oso samurtua,

Gordin arrizkua

Troka baten jausirik

Dakus zelaitua.

Berak gura ebana

Egiñ ebanean,

Tximista legez iges

Zaldia bajoian,

Egon arren añ makal

Peru gorputzean,

Laguntzeko usteaz

Al eban añean,

Erripa añ txarrean

Leku labanean,

Arrisku artean,

Pozik aurkituten zan

Beeratu zanean.

Baña Gordin egoan

Lekura eldurik,

Dakus au pultsu eta

Arnasa bagarik,

Burua arri ertzak

Erdi bi egiñik

Azkenetan dagola

Oso sinisturik,

Txito samurturik,

Belaunikoturik,

Jaunari gogotik,

Erregututen deutsa

Arimeagaitik.

Erregu txit luze bat

Egin ebanean,

Oitura dan legetxe

Kristinau legean,

Illa bertan larga ta

Aldats garratzean,

Igo ezinik dabil

Atx mutur artean,

Eta goi aldean,

Begiratutean

Txakurraz nastean,

Bigun eizaria dau

Ikusten bidean.

O! Bigun eizaria!

Eutsan laster deitu,

Zurturik ots onegaz

Ezin zan geratu,

Peru nozbaiten jakon

Nekez urreratu

Puskaten atseden ta

Berbaz abiatu,

Zearo autortu,

Zer zan an gertatu,

Damua agertu,

Gizon bat añ dongaro

Zalako amaitu.

Bigunek eutsan dana

Entzun arduriaz

Errukitutzen zala

Osalari illaz,

Eta mirariturik

Peruren fediaz,

Bujakan erabillan

Jateko gauziaz,

Ardao ta ogiaz,

Gaztai ta aragiaz,

Al eban guztiaz,

Indartu eban Peru

Galdua gosiaz.

Azkenez esan eutsan

«Jaunak nai izan dau,

Gaur zure birtutea

Peru ondo probau,

Bere Probidentzia

Egizu alabau,

Berak oi gaitu bada

Guztiok gobernau,

Beragaitik dirau,

Ta dabil mundu au,

Berk ekarri nau,

Estutasun onetan

Zaidazan anaparau».

EUSKELDUN BATEN GOGORAZIÑUAK

            Zeruko egi ta argiaren arerioa da inbernuko illunpe guzurtia

Argia ta illuna iñoz bat ez dira,

Adiskide bein ere ez, gaba ta eguna,

Egiak arerio beti dau guzura,

Ta sekula anaia onak ez dau txarra,

Zuzenak okerra, otzanak mukerra,

      Sotillak zantarra,

Justuak kontra beti gaizkille zitala.

Alan gabak nai leuke eguna azpiratu,

On ta argi zaliak danak illunpetu,

Txarrerako gaiztuai lotsa ona kendu,

Agaitik Eguzkia oi da aserratu,

Errañuz agertu, su ta gar jarraitu,

      Tximistak tiratu,

Illun baltza betiko albalei amaitu.

Argitzen dauz gizon on gabak itsutuak,

Illunak gordetako nai leukez zokuak,

Eguzkiak begiztau ezin bestekuak,

Baña nun topau leikez orren ezkutuak?

Ai! baña gaiztuak daukez billatuak,

      Eta gertutuak,

Lendanaz lurpietan nun egon lekuak.

Eguzkiak artzen dau zeruaren goia

Ikuste arren ondo sorua guztia,

Baña gaba lurpian dago estalia,

Ezarri ez dagion ak goitik begia,

Dau ardura andia ikara larria,

      Bildur ez txikia,

Galduko ete daben betiko auzia.

Eta asiagaz bat eguna beeruntza,

Nasaituten duako gabari biotza,

Ikusten dabelako zabaltzen keriza,

Zeñek emoten daben illunaren antza,

Au dalako motza, motel eta otza,

      Gabaren laguntza,

Norentzat pozgarri dan beti gauza baltza.

Begietatik zelan juan Eguzkia,

Alan kerizpetuten da lurra guztia,

Illunak zabaltzen dau laster arpegia,

Balitz legetxe barau garaitzalaria,

Errege andia, Munduko nausia,

      Ta agintaria,

Artu daioen danak obedientzia.

Eguzkia juan dok, alde egin egunak,

Goian an gure izar begi txikidunak,

Gañera illargiak zabal errañuak,

Orrexek dituk argi guretzat naikuak,

Eukazan kantuak ta ulu senduak,

      Baten mosoluak,

Gabaz betete arren gurari gaiztuak.

Gabari eldu jakok nai eban eria,

Egunagaz batian juan dok lotsia,

Argiak baño onek jakak lege obia,

Zertarako juogu asaben fedia?

Ta kristandadia, eta Eleisia,

      Ta bere legia?

Guk biak doguna dok gaur libertadia.

Bildur ziran abere ta egazti onak,

Txistuka gautxori, ta sagusar zantarrak,

Otso ta aiseriak barrezko algarak,

Ipurtargiak uste zirala izarrak,

Ango diadarrak, biba gu gautarrak!

      Gu gaituk azkarrak,

Mundu barrian orain zoliak bakarrak.

Ollarra ots orreekaz laster iratzarri,

Lotan beguan legez entzun dana ak zoli,

Arbola adar baten eguan au geldi,

Eta zelan amaitu sermoia ontzari,

Ixillik bertati, dinotso olluari,

      Urtxo eukanari,

Zoratu jakola uste dot mosoluari.

Zer uste al dan gabak edertuta antza?

Eruango deutsala egunari baza?

Illargi ta izarren argia ta otza,

Ipurtargia barriz ar txiki ta baltza...

Ezain eta utsa, eta barriz ontza,

      Argitan da lotsa,

Illunpetan bakarrik dauka ak biotza.

Noz ebiltzan guztiak jolas onenetan,

Biba, gure eguna! Dau ollarrak kantetan,

Argia datorrela onek dau sometan,

Bildurra sartu eutsen txarrai biotzetan,

Zer izango ete zan egunez euretan,

      Jarririk argitan,

Gordetan ez baziran laster zokuetan.

Urten zan andik laster goizeko izarra,

Onek jarri zituzan izu ta ikara,

Iruntsirik eguna oso ill etzala,

Eska eutsen ontzari uste bat on zana,

Esan egiala, berak eritxana,

      Zeñek beriala,

Esaten deutse danai gorde zeitezala.

Otsua basuan i, koban aiseria,

Zuluetan sagusar, ta i gautxoria,

Sasipetan ezkutau ari ipurtargia,

Ta nik eleis-kamaran bajuat tokia,

Or nire eretxia, ta erabagia,

      Ustez egokia,

Itxaron eldu arte era on barria.

Illuna bakar triste itxi eben danak,

Orduan, ai, zer pozik, ollo ta ollarrak!

Ixildu ziralako aiseri algarak,

Kukurrukuka sendo ango diadarrak,

Buruak zuzenak eregita danak,

      Ta arro gangarrak,

Ixillik zokuetan gorderik gautarrak.

Gabak legez guzurrak artuta egiantza,

Zenbat eruan oi dauz bere alderuntza?

Egiten diriala milla oker gauza,

Galdurik arima ta askotan gorputza,

Ai zer zorigatxaga! Illun guzur utsa,

      Da askoren poza,

Txar mueta guztiak ori dabe maita.

Guztiz antxiña onek asi eban gerra,

Zeruan baña laster bota eben beera,

Infernutik bere au igo zan lurrera,

Gizonak eukan ona ziero galtzera,

Illunpetutera, bere biziera,

      Argi ta ain ederra,

Zorioneko toki lur au zan bestela.

O errakuntza baltza! Gizonak laztandu,

Munduak egi ontzat sarritan dau artu,

Nok zeruko argia nai daben lañotu,

Lurretik albaleike baita desagertu,

Baña alper nekatu, utsian saiatu,

      Ezingo dau goitu,

Zeruko Eguzkia gaur dago indartsu.

Argi ta egia da gure Jaungoikoa,

Kristinau-Eguzkia Ebanjelioa,

Bere zale ez dana gau-batzarrekua,

Mosolo ta lagunen banderapekua,

Bardin judegua, ainbat paganua,

      Maometanua,

Protestantia zeinda masoi artekua.

Zergaitik bizi diran oneek illunpian,

Zeruko argiari sendo gerra giñan,

Alperrik baña dabiltz ez dabe lurrian,

Jaditxiko garaitzau eta azkenian,

Lotsa gogorrian, etsaiok azpian,

      Eleisa gañian,

Ikusteko ustia daukat biotzian.

GIZONAREN ZORIGATXA

            Saritua izan zan Beran 1880an.

Arroztuta gaur dago lurrian gizona,

Narraz billan ezinda bere zoriona,

Adanek, Jaungoikuak emonik eukana,

Erraz eta bertatik ak galdu ebana,

Au ez da esana, egiaz izana,

      Ai ezbalitz ala!

Ipuiñ kontagarri bat besterik ezpada.

Gizonak jaiotzatik obira artian,

Gauza baten damua dakar biotzian,

Jatorriz argitzia emen lazerian,

Zoriontasun utsez jaio biarrian,

Agaitik lurrian, dabill au lanian,

      Arrastaka artian,

Poz oso baten billa bizitza guztian.

Amaren sabeletik ozta da agertzen,

Negar eta garrasiz bertati da asten,

Zer zorigatx dakarren ezautu ezarren,

Baña aren señaliak laster dauz emoten,

Baldin bada azten, ta aguratuten,

      Beti uts ikusten,

Biotzian zulo bat ez dana betetzen.

O biotzaren zulo ezin dana itxi!

O! atsegiñ ez dana sekula jaditxi,

Galdu zanik geiago ez da, ez ikusi,

Alperrik orren billa burua asko ausi,

Naiz juan urruti, itxasoz ibilli,

      Jira munduari,

Urten zanian legez zulodun etorri.

Gizon baten gatx ori giz-arraza danak

Jatorritik jatorri, daruaz negarrak,

Sortalde, Egoa, Ipar, nai Sartaldetarrak,

Gaurko eguneko ta lenagoko zarrak,

Izan zirianak, izango diranak

      Bizi garianak,

Zoriondu bagarik duaz emen danak.

Gizaldik gizaldira bidazti bat legez,

Giza-arrazia dua aurrera juanez,

Orain sei milla urte artu eban bidez,

Makurtu da guztia doialako oñez,

Ogia jan nekez, gerretan bildurrez,

      Bakerik iñoz ez,

Geiso izurriakaz asko illten gatxez.

Atsedengarri oia dauka lur sorua,

Begiakaz bakarrik ikusten zerua,

Dirudi alan Job bat, zar ta aguratua,

Irurogei gizaldiz sarnaz estaldua,

Dana gaixotua, eta zauritua,

      Zikiñ atsitua,

Satstegian etziñik errukarritua.

Ez dago Jauregi ta ez ta txabolarik,

Ez uri eder eta ez baserririk,

Nun iñoz entzun ez dan negar kurriskarik,

Bazter guztietara dago zabaldurik,

Aiñ barru sarturik, erruak botarik,

      Susterrak arturik,

Zokorik gordienak daukaz billaturik.

Ez alzenduan egin, ene Jaungoikua,

Gizona zure antz ta bai irudikua?

Bakarrik berau baño obia Aigerua,

Beste guztia egin zeuntzan beeragua,

Eta mendekua, zelan zerukua,

      Alan lurrekua,

Emonik jarlekutzat mundu bat osua.

Eguzkia emon zeuntsan argi egiteko,

Illargi ta izarrak gabez poztuteko,

Aixe gozo bigunak atseginduteko,

Negua ta udia ez gogaituteko,

Sua berotzeko, ura edateko,

      Ogia jateko,

Abere ta pistiak bera serbitzeko.

Lotan egoanian gorde Eguzkia,

Zeru urdiña loraz goigoitik begira,

Pistia okerra bere bakian guztia,

Beste ainbeste txori eta egaztia,

Auntza naiz ardia, bior ta zaldia,

      Baia zeiñ idia,

Iratzarri ezedin euren nagusia.

Baita bere emon jakon arima argitsua,

Gomuta, borondate ta adimentua,

Burura koroia ta eskura zetrua,

Purpuraz egindako Errege mantua,

Doez apaindua ta bedeinkatua,

      Zan ikustekua,

Bigarren bazan legez berau Jaungoikua.

Ortu zoragarrian atsegiñ artian,

Gozotasun osuan bizi zeitekian,

Usain eztitsuetan atseden gabian

Zoriontasun danak eukazan aldian,

Nausi zan lurrian, anditasunian,

      Zein eskubidian,

Nai eban arbolatik noz nai jan eukian.

Jaunak adierazo eutsan ari baña

Arbola batekua jan ez egiala,

Onik ak ez ebala gaiztuak ezpada,

Alan gorde zedilla ill ezedin bada,

Zergaitik bestela, galduko oso zala,

      Alanbere baña,

Nai ta ez orretara biartzen etzala.

Orra bada gizona zeiñ gora jasua,

Oiñpeian eukalako mundu bat osua,

Jateko nai zer fruta, gañera eskua,

Abere guztietan barriz agindua,

Naiz izan gaiztua, zein otsan mansua,

      Edo zelakua,

Ugazabatzat bera zan ezagutua.

Andia zan benetan bere Jauntasuna,

Alan arrotu Adan doe askoduna,

Agaitik egin eban oker aiñ astuna,

Zeiñen arraza txarra gaur bere ezagunda,

Jaunaren esana, ustzat bota dana,

      Eta fruta txarra,

Ona bazan legetxe jan bildurrik baga.

O! aokada gaizto madarikatua,

O! Adan gure Aita zorigaldukua,

Nun dozu bada oraiñ jantzi urreztua?

Nun dozu arua ta nun dozu zetrua?

Zakustaz gaisua, oso billostua,

      Eta mutilldua,

Ortu zoragarritik bere arroztua.

Lorategi au gero baso zan biurtu,

Pistia len otzana kontra amorratu,

Jaungoikua zeruan barriz aserratu,

Bertatik Adan eban ak madarikatu;

Lurra zan dollortu, zer jana ukatu,

      Alperrik nekatu,

Asko ereinagaitik, puzkat nekez artu.

GANBOA TA OÑEZ

            Saritua izan zan Arantzazun 1886an

            Errodrigok Birjina Arantzazukok, eta Errodrigoren aitak

      ERRODRIGOK

Lengo aldian bati

Entzun neutsan, aita,

Etxe asko erre, ta

Zituela bota;

Batalla andiren bat

Or Bizkai aldean,

Diñoe, izan dala

Askoren kaltean.

      AITAK

Errodrigo maitea,

Aiñ dira andiak

Guztizko luzaroan

Euskeldun-erriak

Daroazan zorigatx,

Damu, ta negarrak,

Gerrak daukezalako

Ondorengo txarrak.

Gizaldi erdi bat da

Erdibitu zala

Ulibarrin euskeldun

Erri on au ala.

Banda bat da Gamboa

Ots egiñikoa,

Oñez deitzen dabena

Beste aldekoa.

Arrezkero dabiltzaz

Beti emen gerran,

Ez dakit, noz jakuzan

Jarriko bakean.

Amaika etxe dabe

Biztuak ondatu,

Laboreak ugari

Erre, ta kizkaldu.

Beste guraso askok

Euren bizitzea

Galduta itxi dabe,

Ume zurtz etxea.

Gu emen atx arteetan

Bizi gara ondo,

Orrelako negarrik

Eldu ez dalako!

      ERRODRIGOK

Aita, kantau oi dabez

Batzuk, ta besteak

Euren aldeko garaitz

Gloriaz beteak.

Baña, nik kantetan dot

Aloñan bakea,

Bertan irago gura

Neuke denporea.

Ene artaldeari

Jaramonik ondo,

Ene txabolatxoan

Gabez eginda lo.

Taloa, ta esnea

Jan arren bakarrik,

Besterik baga bizi

Naz pozez beterik.

Ez alda etorriko

Araño gerrea,

Ondatu ez daiguen

Gure artaldea.

Zerren gerra zaleen

Tronmpetaren otsa,

Nire txistuagazko

Oso da garratza.

Nire soñuak poztu

Oi dauz arditxoak,

Gerrarien tronpetak

Larritzen gaixoak.

Aita banoa, bada,

Orain eurakgana,

Zergaitik zaiñ bagarik

Egin daben gaba.

Badakizu nintzala

Bart Baltzategira

Etorri talogeitzat

Urunaren billa:

Eta gaur Domekea

Zalako gaeñra,

Jasteko entzutera

Mezea kalera.

Bestelan Aloñan nik

Nai dot bada bizi,

Kalerik ez dot gura

Aldala ikusi.

Antxe daukadalako

Naikoa pozgarri,

Landa zabal berdeak

Naitean jazarri,

Kerizpeak aukeran,

Ditudaz topetan

Urak zelakoak nai

Iturritxoetan.

Txirritxirrien soñu,

Txorien txistuak

Orreek dira entzuten

Ditudan kantuak.

Txabolako atean

Jarririk gabetan,

Ikusgarri ederrak

Ditut zeruetan.

Illargiari beti

Deutsat jaramoten,

Egunik egunera

Ze alde dakarren,

Baita izar batzuri

Oi deutset igarri,

Nundik, nora, ta zelan,

Oi diran ibilli;

Eta adoraturik

Euren Egillea,

Zein dan Jaungoiko

Naurririk bagea.

Beragan neure uste

Dana ipiñirik,

Neure kamañatxoan

Jarten naz etzunik.

Agur, aita maitea,

Domekara artean,

Ez aldozu izango

Okerrik astean.

      AITAK

Zorionekoa da

Gizona munduan,

Bizi bada asabak

Zirean moduan;

Euren lurrak landuaz

Euren baserrian

Euren oitura zar, ta

Siniste garbian;

Munduko andikien

Egarri bagarik

Iguiñ baga etxeak

Dakarrena janik,

Izan ez arren gauza

Urian lakoak

Osasungeitzat, baña,

Dira obagoak.

Noberen artaldeai

Eginik jaramon,

Gizendurik urtean

Txarri, edo zekor,

Taloa ta esnea

Urdai, ta aragia,

Naikoa bada ez da

Txarra baserria.

Gañera laboreai

Gagoz gu begira,

Adurra darigula

Ontxoak badira.

Ez daukagu munduko

Andien amesik,

Abere ta lurrakaz

Bizi gara pozik.

Goixetan egiñagaz

Geure erregua

Jaunari eskiñiaz

Egun zabaldua.

Berari opaturik

Geure neke lanak,

Gaberaño izaten

Ditugun dan danak.

Errosariotxoa

Gabean gabean

Errezaurik uts baga

Apari ostean

Etzatzera goaz gu

Biotz zabalagaz,

Eguna ondo juan

Jakun usteagaz.

Alantxe bizi gara,

Ene semetxoa,

Jaunari zor deutsagu

Eskerra naikoa.

Izan zaite, bai, izan

Baserri zalea,

Maitetuten dozula

Zeure txabolea,

Diñozun legez antxe

Bizi zara ondo,

Iñon bere etzara

Obeto izango.

Zoaz ordu onean,

Domekan etorri,

Lagunduko deutsut nik

Mezatara zuri.

      ERRODRIGOK

Jaungoikoak dizula

Aitatxo egun on,

Domekea baño len

Ona, emen nator.

      AITAK

Zetan zatoz semea

Zapatua izanik

Orrelan arnasarik

Bere artu eziñik?

Zer gertatuten jatzu

Ze barri dakazu?

Esan egidazu.

Agur zuk etzenduan

Domekara arte?

Biyar arte semetxo

Etzinduan uste.

      ERRODRIGOK

Etzaite ikaratu,

Aitatxo maitea,

Barri eder bat dakart,

Zeruko gauzea.

Jakin egizu, jakin,

Zelan gaur goixean

Gezaltzatik aurrera

Ardien atzean

Niñoala santa bat

Billatu dodala,

Ain eder, ain galanta

Ikusteko dana.

Andra guztizko bat da

Umeaz besuan,

Jantzita Erregiña

On baten taiuan.

Aranz arbola baten

Ain bakartokian

Errañua botiaz

Dago agirian.

Dala, diño, Artzaiña

Ama Erregiña,

Eta txabolatxo bat

Dabela premiña.

      AITAK

Zelan izan ete da

Alan agertzea,

Askorentzat izango

Da gatx, sinistea;

Baña, zelan daukadan

Nik sendo fedea

Jaunarentzat ez da gatx

Nai zer egitea.

      ERRODRIGOK

Aita neuk bere ezin

Eginmda sinistu,

Ikusi arren bere

Dudan naz aurkitu;

Mirarien bat zala

Ziertu izango,

Umill umill jarririk

Azartu natxako.

Berbaz al dan ondoen

Egiñaz berari;

Baña, berak obeto

Erantzun deust niri.

Entzungo dozu laster,

Zer erantzun deustan

Baña nik neuk lenengo

Auxe deutsat esan.

          * * *

Nor zara o! Andrea

Umeaz besuan?

Nundik sortu zatxakuz

Emen eremuan?

Nundik agertu zara

Oren miragarri

Erregiña andi bat

Dozula irudi?

Buruan koroia ta

Purpuraz soiñean,

Ezin asmaurik nago

Nor ete zarean,

Al zara artzaiñen bat

Baña, nor zaintzeko

Ezpadozu ardirik

Begiratuteko?

Badazaut zareala

Seme orren Ama,

Arpegiz dozulako

Beorren antz dana.

Eta noren Erregiñ

Izan zindekez zu,

Basoan nok adorau

Iñor ezpadozu?

Eta toki oberik

Zuretzako etzan,

Aukeratu bagarik

Orrelan arantzan?

      BERAK ERANTZUN DEUST

Iru gauza orreek naz,

Errodrigo ona,

Ama, Erregiña, ta,

Gañera Artzaiña,

Jaungoikoa da nire

Seme, ta Bildotsa;

Zeru, eta lurrean

Neuk daukat agintza.

Orra zelan ni nazan

Iru gauza orreek,

Munduan ainbat doe

Ez dauz beste batek.

Umilla nintzalako,

Jaunak nindun egin

Gizon danenetzat Ama,

Artzain, ta Erregiñ.

Berak dauka emonik

Niri ardurea

Zuen guztioena

Oso ta betea. Errodrigo etzaite

Alan ikaratu,

Onezkero nor nazan

Dozu ezagutu.

      GERO NEUK ESAN DEUTSAT

Badazaut zareala

Zeruko gauzen bat,

Ikusiaz batera,

Au gogoratu jat.

Ez dodalako iñoz

Aiñ andra ederrik

Munduan ezagutu

Gaur arteraño nik.

Dirudizu Eguzki

Goixetik jagia,

Alegeretuteko

Euskeldun Erria.

Berau dagoalako

Aspaldiko urteetan

Gorrotoan sarturik

Gerra gaiztoetan;

Eta zelan dagoan

Artzen kastigua,

Deritxat errukitu

Jakola zerua.

Uste dot, o! Andrea,

Bien bitarteko

Jainko, eta gizonen

Zareala izango.

Asarrez ez deusku, ak

Bialtzen euririk,

Agorrez bizi gara

Danok erdi illik;

Eta baldin bazara

Zu Jaunaren Ama,

Euria zeuk jaditxi

Zengi bereala.

Gure Artzaiñ, Erregiñ,

Ta Ama bazara,

Euskal-lurra artu-izu

Zeure ardurara.

      BERAK ERANTZUN DEUST

Jakizu Errodrigo

Ene gogokua,

Euskeldunetan zaitut

Zu aukeratua.

Adierazoteko

Gauza oneek zuri,

Ta nai dot igarri

Daiozun aitari

Beti izan dodala

Zuen ardurea,

Eta gura dodala

Emen txabolea.

Bertatik zainduteko

Erri euskalduna,

Zein dan niretzat jente

Laztan ta kutuna.

Baña, alan bearrez

Gaur zorigaiztuan

Aurkietan da agorraz

Ia ondatuan.

      GERO NEUK ESAN DEUTSAT

Banoa arin-arin

Aitari etxera

Emen jazoten dana

Iragarritera.

Erregutuko deutsat

Laster txabolea

Egin bear jatzula,

Amatxo maitea.

Bestela ez dozula

Egingo euririk,

Geratu etzaitean

Oso ondaturik.

          * * *

Auxe da, ene aita,

An dana gertatu,

Zuri esan artean

Etorri naz estu.

Goazan, arturik laster

Alditugun zurak,

Sentigarri liztake

Busti daian urak,

Nire ustean dauka

Ak erabagia

Artuta bereala

Eiteko euria;

Eta zuk badakizu

Eurien premiñan,

Zelan gaizki gagozan

Emen aspaldian.

      AITAK

Goazan, ene semea,

Dagoan lekura,

Zergaitik ikustea

Nik bera dot gura.

Jaungoikoaren Ama

Ziertu dalako,

Txabolatxo bat baño

Geiago zor jako,

Goazan Errodrigotxo

Goazan bereala,

Ondrau daigun, mirariz

Agertu dan Ama.

      ERRODRIGOK

Etorri zaitez aita

Neure ondorean,

Neu joango natxatzu

Aurretik bidean;

Zergaitik bear dogun

Guk toki txarretan

Irago atx arte ta

Leku labanetan;

Baña begiratuaz

Astiro astiro,

Elduko gara miñik

Egin baga ondo.

Goazan an agiri dan

Artalde azpira,

Eta andik garbiro

Tokia agiri da.

Goazan egonagaitik,

Aldapa gogorra,

Alimo, ene aita,

Igo arte gora.

      AITAK

Arañoko bidea

Ia ez da asko,

Bildur naz, baña, ete dan

Andik ikusiko.

      ERRODRIGOK

Ara, ara, an aita,

Ara nun dagoan,

Antxe arako sasi

Andien alboan.

Ez dozu begiztetan

Arantza gañean

Esan deutsudan legez

Zeuri len etxean?

Begira egiozu

Dauka artzaiñ antza,

Arpegiko azala

Baltzerana dauka.

Baña, ederrez zelan

Dan paregabia,

Dudarik bapere da

Birjiña Maria.

      AITAK

Goazan aguroago,

Adoradu daigun,

Mirari bat dala au

Garbi da ezagun,

Gero joan bearko

Dozu Oñatira,

Alperrik erreguka

An neketan dira,

Ez dabe ez euririk

Au ikusi arte,

Zerutik eratsiko

Ezetara bere,

Lenengo bear dabe

Onaxe etorri,

Ama-Semeok zelan

Dagozan ikusi.

Eurok adorau, eta

Gero txabolea

Bearko deutse egiñ,

Semetxo maitea.

Baña, geuk aurrenengo

Daiogun erregu,

Pekatoriokgaitik

Daitezan bigundu.

      ERRODRIGOK

Zeuk ala neuk asiko

Dogu erregua?

Asi-zu zeuk zergaitik

Zara gurasua.

      AITAK

Asi zaite lenengo

Zeu ene semea,

Zarealako bere

Aurkitutzallea.

Belauniko jarririk

Berorren oñetan,

Abe Maria asi

Zaitez errezetan.

      ERRODRIGOK

Agur, Agur Maria

Graziaz betea,

Jaungoikoa da zugaz,

Birjiña maitea,

Andra danetan zara

Zu bedeinkatua,

Ta Jesus zure sabel

Dontsuko Frutua.

      AITAK

Pekatariokgaitik,

Jainkoaren Ama,

Erregutu egizu

Orain arren bada;

Eriotzako orduan

Begiok gugana

Zuzendu, ta eroan

Gagizuz zeugana.

      ERRODRIGOK

Amen.

ANTXIÑAKO DENPORAN

            Saritua izan zan Iruñan edo Panplonan 1883an

            Urkiolako bentan Abenduko gau ekatx

            andiko baten batu zirean sei bersolariak

LENENGOA: OLETAKO BIDARI BAT

Gaur eldu jaku gau bat, aiñ otz eta tristea,

Odei pillo arreak dabiltzaz batuten,

Gorde dau Illargiak arpegi zurbildua,

Zeruan izartxo bat ez da agertuten.

Len erdi entzuten zan aiseen durundua,

Oiz aldetik orra, orra nun datorren,

Troketan jausten diran ur minduak ez dira

Aiene, ta aiene, txilioz ixilltzen.

Illen zelaiko zugatz orriak ikaraka

Aiserik bere baga daukazanagana,

Ontz bat uluka joian, zerren bere azpian

Gizonen bat lurpetu ei eben bein bada.

Gañera ikusi dot Anbotoruntza egan

Joiala azurruts bat koraña bategaz,

Eta desagertu jat oñeztu bat legetxe,

Norbaiti ekitera uste dot goguaz.

Beintzat txakur auziak, Atxin baño gorago

Txabola baten ziran estu ta larriak

Duda bagarik esan nai ebela uste dot,

Nausia ill jakola, aren intziriak.

Aise putzak txistuka, pago erramatzarrak

Baibenka darabillez ausi agiñean,

Soñu orreek entzunaz otso bat topau neban

Lotan ta korrozaka baten adarpean.

Bidariak ezin lei biderik billatu gaur,

Zerren zeru ta lurrik etxakon agiri,

Bildur ikaraz dabil, lokatz ala arritzan,

Egingo ete daben ankea ipiñi.

Bardin sartzen da nartzan, bidetik aldendurik,

Bardin zelaian bere labandurik jausi,

Erreken murmulloa entzun gura leukela,

Nun doian jakite arren dabil barregarri.

Tope egin ez daian mugarritzarren baten

Eta bertan ez dedin ill otzik geratu,

Gura leuke odeiak, burrukan egiñagaz,

Oñeztuak baleiez sarri sarri sortu.

Mamu bildurgarriak ara ona dabiltzaz,

Arreak, zurbillak ta zuri eta baltzak,

Gaba gabekoentzat, gizonenetzat eguna,

Niretzako ez dira illunezko gauzak.

Oraiñ ulu triste bat, oraiñ ixilltasuna,

Oraiñ sunbil bategaz bildurtuten nintzan,

Illak obietatik urtenik dabilltzala,

Gabetan uste dot nik deslaituten gisan.

Nekez emen eldu naz, benta onetara gaur,

Gaban edola bere bertan egitera,

Errukitu zakidaz zerren galdurik nator

Ostatu onetako ugazaba jauna.

BIGARRENA: ATXARTEKO EIZARI BAT

Goietan aiseak indartsu ebiltzan,

Euria jausten zan geratu baga,

Mendi-megopea Atxaretn ebillan

Batetik bestera egan jiraka.

Bere ots eskergak, trumoien antzera,

Bildur ta ikaraz bat eben jarten,

Atx arrien batzuk jausiko ete ziran

Neu beiñik bein asko nintzan izutzen.

Urakan gogorrak mendi goietatik

Beor eta beiak bota dauz beera,

Eurien euriaz otzak kilkildurik,

Gaisoak joiazan atxpeietara.

Errekaka sendaro bitza dariela,

Doaz zuzenduta amorraturik,

Ez da azartuko saltoz iragoten

Arriskurik baga ni lako zarrik.

Atxarten dagoan txabolatxo atan,

Eizariak gara sustoz esnatu,

Aise putz zorrotzak zerren irrizkitu

Guztiak zituzan laster askatu.

Danok asi arren bedar ta orbelez

Zarratu gurarik arrapataka,

Txarko bat sarturik uste uste baga,

Bear izan dogu urten karraka.

Illinti igarrak euki arren surtan,

Bat batean zeatz deuskuz amatau,

Biar ezingo dau ara eltzen danak

Eurakaz sugarrik samur barriztau.

Artzain gisajoak atxera igo dau,

Berak an dakian koben batera,

Gabau joan arte beraren barruan,

Aldaben modura atsedetera.

Nire laguntxoak artzaiñari deutse

Jarraitu atzetik toki atara,

Ez nebalako nai arei jarraitzerik

Bentaria nator Urkiolara.

IRUGARRENA: ZAIBEGIKO IKAZKIÑ BAT

Mendietatik aiseak beeraturik zakonera,

Ikazkiñai loak artzen ez euskuen itxiten,

Alako baten tantai bat ondotik ausi dabe ta,

Gure txabolea joaz ondoan jaku jausten.

Ordu erdi tertzioan txabolatik ni urtenik

Pago zugatz arro baten gorde bear izan naz,

Gau guztia iragoko bertantxe poz pozik neban,

Galduko nintzan bildurra euki ezpaneu otzaz.

Zaibegiko tontorrean lañoz erdi estaldurik,

Illargia agertzean arpegi motelagaz,

Gauza txarrik uste baga, bideari ekitera

Damutuagaitik gero gisajo au asi naz.

Ekatxen iragarlea zala laster ezautu dot,

Oñeztu, trumoi, trujuak, laster dira abiau,

Arnasaz bete ezinik ito bear ninduala,

Aldi baten erabili bisutsak dongaro nau.

Zeru goian eralgiten ziran odeizko armadak,

Or emen zituezala bitarteak jareiten,

Euretatik begi oneei pozgarritzat nozian bein

Izartxo bat edo beste eutsen erakutsiten.

Espiritu ekatxgiña ikusi dot aiñ asarre,

Belea baño baltzago aiñ illun, aiñ itzaltsu,

Illargi motela zelan mendi ostetik agertu,

Ikatzezko kapeagaz bereala dau batu.

Onagiño igotea, bizia salbeta arren,

Gura neban bentazaiña gaur al neban moduan,

Emen nozu errukarri, ill ez nadin otzen otzaz,

Errezki artuko nozu zure benta barruan.

LAUGARRENA: MANDAZAIÑ BAT

Amaitu, ziran ekatxak danak,

Ez datoz, atzera geiago,

Garbitu, zerualdea da ta,

Indriskak, zirean irago.

Izarrak, argi dira ikusten,

Ez dira, len lako erdi illak,

Zeruak, ondo bizirik daukaz

Beraren, begi biribillak.

Odeiak, eurakaz bat aiseak,

Emendik, badoaz igeska,

An goian, orain Iratargiak,

Barreka, arpegia dauka.

Errekak, asi dira makaltzen,

Arbolak, dagoz aiñ geldirik,

Bakean, zerua eta lurra,

Dakustaz, adiskideturik.

Gaba len, ezaiña bazan bere,

Ai oraiñ, guztiz da ederra,

Askotan, mandazaiñentzako au,

Eguna, bera baño obe da.

Mamurik, ez da iñon agiri,

Ontz danak, jarri dira lotan,

Gautarrak, eta sorgin guztiak,

Ostendu, ziran zuloetan.

Zerua, ara zeiñ ederra dan,

Mendiak, orra Illargitan,

Zutinik, orra atxak dotore,

Soldadu, zaintzalleen gisan.

Zeintzuek, ixillik egon arren,

Arre nik, badot dei egiten,

Mandazaiñ, balira legez eurak,

Bertatik, arre! dabe esaten.

Ai baña! Neu eta bai manduok,

Aurkitu, baten txarto gara,

Ez neban, bizirik urtetea,

Sinisten, Garaitorren bada.

Gerreak, baña zelan atzetik,

Seguru, dakarren bakea,

Denporak, modu berean dakar,

Txarretik, onaren tandea.

Bildurrak, iñoz baño geiago,

Irago, zelan gaur ni naben,

Lo puzkat, egitea nai neuke,

Ostatu, zaiña orain emen.

BOSTGARRENA: ALTUNGO ARTZAIÑ BAT

Egia da bai, gaba puzka bat dala argitu,

Baña alanbere ez da zerua oso garbitu,

Odeizko bealk Iratargiak daukaz oinpean,

Keiak legetxe igo dabeenak Gorbeia aldean,

Baita izarrak apurka apurka doaz estaltzen,

Zeru zabala geldi geldiro ezkutatutzen;

Mendi, atxak ta ibarrak dagoz oraiñ itxusi,

Illuntasunak iya guztiak dituz iruntsi.

Ollarrak zelan ots egin daben «badoa gaba»

Iratzarri naz lo nengoana bere kantara,

Eta txabolan illda egoan sua dot biztu,

Autsen azpian obipeturik zana aurkitu.

Eizari batzuk an itxi dodaz jana prestetan,

Egunerako geli trontzuak surtan erretan;

Txakurrak bere gelditu dira an jolasean

Estu egozan urten gurarik eizen atzean,

Baña oraindik nire ustean luze da gaba,

Ez dot sinisten urtenik dala izar goistarra,

Bada ezpada agaitik nator Urkiolara,

Kamañan egon gura ez neban gois arte ala,

Ekatxak baldin asten badira lengo ganoran,

Ezin leiteke busti bagarik egon txabolan.

SEIGARRENA: OSTALARIA

Zer deusku guri eguraldia

               Bildurgarria,

     Izanagaitik kanpuan,

     Ona badogu barruan?

Zer deusku guri, gura badabe,

               Naiz ezpadabe,

     Jausi edurtza andiak,

     Bardin edarraz euriak?

Zer deusku barriz orain aiseak,

               Txistu tristeak,

     Jo arren eta landarak,

     Triskauagaitik dandanak?

Zer deuskun dinot, baldin bagagoz,

               Ogi ardaoz

     Gertaurik urdai ta babaz,

     Zezin, arto ta gaztañaz...?

Jausi beitekez ekatx indriskak,

               Edur zurizkak,

               Andi naiz pixkak,

     Mamuak bebiltz aidean,

     Gura badabe lurrean,

     Eurak nai daben aldean.

Dantzau begie atso sorgiñak,

     Tximur ziztriñak,

     Akelarreko zelaian,

     Gau lenean zeiñ amaian,

     Eurak nai daben garaian.

Dantzau guk bere bagendu gura,

     Aren modura,

     Etxean bada txistua,

     Ederra txilibitua,

     Obea danbolintxua.

Baita alboka entzungarria,

               Zoli zolia,

               Polit txikia,

     Adartxo bigaz egiña,

     Joten nebana antxiña,

     Nintzan sasoian artzaiña.

Mari zuk egin bizkor taluak,

     Ez mordolluak,

     Ta bai meetxuak,

     Ostriaren antzekoak,

     Arintxo erretakoak,

     Esnetan ondo itorik,

     Jan dagiezan gozorik,

     Arrotzok pozez beterik.

Ik bitartian jo tuntuntxua,

     Txomin gaisua,

     Peruk txistua,

     Praiskok alboka zolia,

     Juanak atanbor barria,

     Txilibitu txikia nik,

     Jolas aldi bat egiñik,

     Emendik puska batera,

     Goazen guztiok oera,

     Lo apur bat egitera.

URI BATEKO ORDU LARRIA

Ez dantzuzue sutunpen otsa

Mingotz garratza?

Ez dakutsue ikaraz

Lurra guztia dardaraz?

             * * *

Ez aldozue entzuten emen

Zelan datorren

Tronpet-otsen durundua,

Zein dan gerrako soñua?

             * * *

Jente pillo bat an deadarrez,

Asko negarrez,

Okerren emakumeak

Eurai eldurik umeak.

A! Egi-egiaz dago esana,

Bazetozala,

Arrotzak gure lurrera,

Danok menpean artzera.

Ia nik beintzat dot sinisturik,

Au ikusirik,

Mugatik dirala pasa,

Laster dirala onuntza.

Ara!... Agura zar bat miñduta!

Guri uluka:

«Erdue gazte ta zarrak,

Dandanak artzera armak.

»Milla arraioa! Ez ikaratu!

Ill edo goitu

Bear da arerioa,

Naiz izan demonioa...».

Ta or zelan diran trintxerak bete,

Berealaxe,

Jente gazte armaduaz,

Ekin naian amorruaz.

Muru sendoaz barriz erria

Dago itxia,

Ez daukagu ardurarik,

Etsairik okerrenenik.

Garealako gaur illgo emen,

Emon baño len

Iñori gure erria,

Kutun aiñ maitagarria.

Alperrik daukez buruak zurrak,

Astiñ muturrak,

Guk bere erkiñaguak

Ez doguz mutur-buruak.

Alperrik datoz erabagirik,

Amorraturik,

Arrapetako ustean

Uri au beingo batean.

             * * *

Ez da ardura, bardiñ eundaka,

Zeinda millaka,

Badatoz bere milloiak,

Gizonen ordez legoiak.

Zeiñbat geiago datorkigula,

Guk ori gura,

Emon daiegun saria

Daukena irabazia.

             * * *

Ez dira agiri, nun ete dira

Ainbeste milla?

Zer ete dabe legoiak

Ixillduteko orroiak?...

A! jakin dabe gure agiñak

Dirala miñak,

Apaldurik belarriak,

Aruntz jarririk begiak,

Igexka doaz guztiak.

             * * *

Nozko dozuez musikariak

Soñu-jokiak

Bizi zoliak?

Urten zaiteze bertatik,

Zabiltze kaleetatik,

Uri barru ta kanpotik.

Pasko-goixa duiñ alegerea

Da gaur gurea,

Pare bagea;

Dabiltz tximistaz kanpaiak,

Inok bultzatu bagiak,

O! zeiñ mirari aundiak!

Izarretara dira iguak

Etxapleruak,

Emen sutuak,

Kontetan dabe zeruan

Zer gertatu dan soruan,

Usterik etzan orduan.

Argizko lora, o! zeiñ zuriak!

Urdiñ gorriak!

Berde oriak!

Polito polito beera,

Jatsiten dira lurrera,

Barri onak emotera.

Pozarren dira andrak erotu,

Edo zoratu,

Batzuk geixotu,

Atsegiñez gañeztuak,

Agurak eta atsuak,

Dantzan dabiltz gaztetuak.

Ordu txar baten ondoan alan,

Ez dakit zelan,

Etorria dan,

Illentzat biztugarria,

Larrien nasai aldia,

Libertade aiñ aundia.

Dana da oraiñ soñu jotea,

Ai eleixea!

Argiz betea!

Ikusteko dago duiña,

Altaran Ama Birjiña,

Zeru lurren Erregiña.

Goazen guztiok agurtera;

Ama ederra,

Dalako bera,

Guretzako anparoa,

Oraiñ len ta betikoa,

Maria loi bagakoa.

Bere oñetan auspez etzunik,

Makur makurrik

Umill umillik,

Emon daiogun biotza,

Arimea ta gorputza,

Kantau asko alabantza.

             * * *

Gloria zuri eta eskerrak,

Ama eta Dontzellea,

Zara parerik bagea,

Garailari eskergea,

Uri onentzat beti zaitugu,

O! Maria, zu jaubea!

Gloria zuri Jaungoikoaren,

Ama, alaba, esposea,

Kristau erriko ondrea,

Eta euren jagolea,

Arerio ta etsai zitalen,

Bildur ta uxatzallea.

Gloria zuri gure uriak,

Emoten deutsu Andria;

Aurkitzen danak larria

Zugan dauka pozgarria,

Agaitik zaitu mundu guztiak

Laztan ta maitagarria.

Gloria zuri mundua ez eze,

Infernu goitutzallea,

Guretzat nasaitzallea,

Premiñan laguntzallea,

Ordu estu ta larrietatik

Zatxakuz libratzallea.

AMES BAT

Amesetan beiñ aurkitu nintzan pozik basuan,

Larratuagaz artaldetxo bat ene inguruan,

Usterik antxe bizi nintzala libertadean,

Pentsaurik dontsu utsik nintzala mundu danean,

Kanpo guztiak nekusan oso orriz jantziak,

Urak arraiñez, larrak aberez, txoriz abiak,

Eguzkia lo, Illargia ta izarrak garrez,

Ta itxasoak, o! zirudian zelai bat gabez.

Pago arbola bateko kopan zan aurkietan

Arrano guztiz bildurgarri bat, arro benetan,

Joben oñetan begoan legez erpe biakaz,

Tximista edo oñaztarri bat artuta eurakaz,

Zeñek ziñoan: «nun da nilako beste bat bada,

Egazti danak erregiñatzat auturik ala?

Lurrera jatsi baldin nai badot beingot batean

Zeartu oi dot goi ustegia beingo batean

Nire egoen burrundareak aberetzarrak

Ipinten ditu ikaraturik bildurrez danak,

Eta nai badot gora ta gora zeruan igo

Eguzkiagan begiak dodaz josi egingo,

Bardin gizona larritzen daben odei illuna,

Oinpean dakust darakustala umilltasuna».

Arbola aren azpian bere ipurtargia,

Aurkietan zan arro, naiz izan zizitrin txikia,

Bardintze arren arranoagaz arek doaiak,

Alabetan dauz modu onetan bere emokaiak.

«Zeruak emon eustazan landa gozagarriak,

Loretan dodaz gura lakoxe bizitokiak,

Aise bigunak deustez erara ondo zabaltzen,

Ta eguzkiak tintaz edertu, intzak galantzen,

Bedar arteetan abere legez naz larratuten,

Egoak bere egazti gisan nik astinduten,

Baita gabetan dabillanari deutsat serbitzen,

Izarrak baño obeto askotan argi egiten».

Bitarte atan bazijoaizan euren bidean,

Argikariak oi daben legez izar errian,

Lotan legetxe, lurra egoan ixill ixillik,

Itxas urdiña erriberetan geldi geldirik,

Baña aixeak puz bat eginda ikaratua,

Asten da egan iges egiñaz arrano arrua,

Eta orritxo batek jausirik ipurtargia,

Autspean sartu eban bertatik dana guztia;

Nun esnatuta ni bere nintzan bertatik jarri,

Eta ames bat zala guztia neutsan igarri.

O! Zenbat aldiz egon oi doguz guk bai, amesak,

Zelaiak uste billatu, eta aurkitu lezak;

Eta andia uste dabena sarritan dala,

Ikusi oi da ipurtargia ein zan erara.

PROMES BAT

            On Antonio Arzac jaunari bere egunean

Ez dakit zeiñ urtetan, gertau zan jozoerau,

Onelakoak asko, baña nik benetan,

Uste dot direala jazo, eta jazoko

Fededunak direan euskaldun onetan.

Bagillaren amabigarrena zan beiñik beiñ,

Noz kanpoa egoan berderik jantzia;

Gari-buru mardoak, perla zuriz disdiska,

Intz naikoa edanda artoa azia.

Itxasoa bakean, lotan legetxe ixill,

Bagak egiten eben aiñ ikara gitxi;

Sabel-una bagako zelai bat zirudian,

Aiñ otzanik gitxitan egin da ikusi.

Bertako egaztiak ebiltzan jira biran,

Urak egalez joaz, jolasean pozez;

Edo pikutxoagaz eurai bitza ostuten,

Batzuk usteko eben ebiltzala gosez.

Oraindiño ez eban Eguzkiak osoro,

Mendi osteetatik jaso arpegia;

Baña duda bagarik ekarren loirik baga,

Udan oi daben legez gar baten guztia.

Zergaitik agiri zan aiñ urdiñik zerua,

Orbanik iñon bere etxakon ikusten;

Itxasoak ta berak ezin jakon igarri,

Alkarregaz bikoa nun eben egiten.

Eta Ondarroako baserri zar batetik,

Aurkitzen zan ama bat ur-zelaira urriñ

Begira; eta dakus ontzi bat etorrela,

Bela zuri zabalez uso bat duiñ ariñ.

Baita bere bekusan Gipuzkoatar asko,

Bizkairuntz etorrela bidean zantzoka;

Zarrak zentzun onagaz; baña gazteak asko,

Txilibitu soñuan dantzan ta saltoka.

Kantetan eben batzuk: «Urkiolara goaz,

Naiz da bidean egin zapatak urratu

Atzetik beste batzuk egogi erantzunaz:

Aita San Antoniok berriak eingo-itu».

Ontziari barriro begiraturik diño

Amak, ai, baletorke ene seme Praisko,

Zeñek aintxiña iges eustan begietatik,

Aberastu gurarik Amerikarako.

Ordu bete baño len, orra nun daben oles,

Atarian egiten barrura sartuaz;

Eta nun trilletan dan sukaldeko atea,

Zabaltzera joakon amatxo atsuaz.

Aurkieta orregaz ikaratu zan oso,

Ta semeak dirautsa: –ama, nun da aita?

–Seme, Urkiolara lagunakaz joan da,

Gaberako eltzeko emen gois jagita.

Eta zuk, zer dakatzu ogeigarren urtean,

Euskaldun antz bagarik aiñ bizar luzeaz?

Orren soñeko zarraz, orren arpegi baltzaz,

Orren gomuta gitxi, zergaitik etxeaz?

–Errazoia daukazu, zergaitik ez deutsudan

Karta bat bere egiñ; baña, ama, parkatu,

Aberastu gura ta ez egiteak ezer

Beti eskribitzeko ni nau atzeratu.

Diru billa itxasoz, ara ni joan nintzan,

Aita ta zu negarrez ementxe itxita;

Gazte zoroak legez ori nik egin neban;

Baña oraiñ naukazu kontuan jausita.

Ama, biurtuten naz gure baserritxora,

Zuri lagunduagaz bizi izatera;

Agur, bai, Amerikak, enozue ikusiko

Itxasoa zeartzen orrako ostera.

Gure asabak eben emon zorionagaz,

Emen diru gitxigaz euren denporea;

Ezaguturik nator, euki arren dirua,

Ez daukela dontsua danak bizitzea.

O! zenbat aldiz nintzan baserri zar onegaz,

Zugaz ta nire aitaz ama gomutetan;

Aita San Antonio! Bizkairatu nagizu,

Beti gois eta gabez neban errezetan.

Alan Urkiolara promes bat dot egiñik,

Aurten San Antonioz nai dot betetea,

Biar dalako bere egun gloriosua,

Eneuke nai ezelan utsik egitea.

Emon dagiodazan esker ta alabantzak,

Ekarri nabelako Euksladun errira;

Erri parebagako menditsu onetantxe,

Oraindiño gizona ondoen bizi da.

Ze poza artu dodan! Itxasotik ikusi

Dodazanean gure ain mendi politak,

Eta erromeriak egiteko doguzan,

Asabak jarritako bertako ermitak.

Federik galdu baga etorri zan semeak,

Biotza erdibitu eutsan ama ari;

Gosaria emonda, bialdu eban laster,

Promesa betetara San Antoniori.

ONTZIA

Esperantza, barriz puztuta,

Zoakuz zoroa, pozez urera?

Biurtu zakiguz, biurtu,

Urten egin dozun lekura atzera.

Ez dozu gomutan lengoan,

Estutu zinduzan ekatx gaiztoa?

Fortuna atzean barriro,

Zoakuz orrelan, ontzi gaisoa?

Ondarrezko menditzarrakaz

Beterik dagotzu urezko landa,

Nai ta ez damutuko jatzu,

Basoaz jarraitzen aurrera bada.

Zoroa, erdu bai atzera.

Oraindik denpora zuk badaukazu,

Oraindik emen dabiltz bagak,

Kontxakaz egiten ondo jolastu.

Bertatik doaz ekitera,

Boladak atx mustur onei pelean,

Neptunok ikusi zagizan,

Triskanta zatika uren gañean.

Daukazun edertasun orrek,

Ekatxa bapere ez dau bildurtzen,

Asi da tronpetea joten,

Urrindik durundu otsa bialtzen.

Balio al dabe Euroren

Kontra gaur dituzun zure indarrak?

Naiz euki ustez piloto ta

Mariñel besoz azkarrak?

Jakizu, Eurok zelan daukan,

Kristalez egiña bizi tokia,

Goixetan errezibitzeko,

Eguzki ederra urrez jantzia.

Jakizu, elan dan altsua,

Oitua izaten bai, agintari,

Zu lako ontzitxo bat gaitik,

Gitxitxo ardura jako berari.

Jakizu, zelan atzo bere,

Ontzi bat zu legez zeiñ geiagoan,

Aixeaz abiau zan eta

Orra, gaur galdurik zelan dagoan.

Len eukan fama aiñ andia,

Galduta, aurkitzen da lotsagarri,

Or dago itxas bazterrean

Atx kontran eginda erdi erdi bi.

Trumoia urrerago da ta

Etzaitu bapere atzeratuten?

Zabalago belok jarrita

Lurretik zoakuz urriñagotzen?

Erdu bai,erdu bai, maitea,

Zatoz bai, zatoz bai, kaiara laster,

Eguzki errañuz betea

Lotara etzanda, gorde baño len.

Begira zati bat zerua,

Soñeko baltzagaz eginda jantzi,

Odeiak badabiltz gertetan,

Burrukan nai dabe asi.

Ontziak berea aurrera,

Odeiak burrukan abiau ziran,

Boladak indarrak artuta,

Ekatxak artuten dabe erdian.

Nok librau arrisku artatik?

Nok poztu orduan ontzi tristea?

Laguntzen ez balitza jatsi,

Zerutik kristauen gordetzallea?

Jatsi zan guztioen Ama,

Jatsi zan Dontzella Ama Maria,

Nok daukan bere otzeñetan,

Kontuta ardura andia.

Gordeizu modu berberean

O! Ama euskaldun gure ontzia,

Ekatxez aurkitzen dalako,

Barru eta kanpo dana josia.

Ez dakust iñon pozgarririk,

Ezpada zuregan Ama maitea,

Bakarrik zu zara ostarku,

Daikezuna jatsi zarren bakea.

UDAKO GAU OSGARBI BAT

            Neure adiskide On Jose Artola bertsolari gazteari

             I

Zeruak zabaltzen dau

Gabeko estalkia,

Izarrezko lorakaz

Ornidu ta josia;

Erregiña bat legez

Burdian illargia,

Doa uts urdiñean

Zidar urrez jantzia;

Ederra ete daukan

Ikusteko arpegia,

Billatu nairik dabill

Ibai saill bat geldia.

Firi firitxo dator

Aixe zirimiria,

Zizpuru bigunakaz

Esnatzera orria;

Eta lorea pozik

Andia zeiñ txikia,

Dago atsegiñetan

Edanaz intz eztia;

Egunak deutsalako

Emoten egarria,

Eguzkiak sartzean

Izpi zorrotz goria.

Naiz da goisetan izan

Barritsu bat andia,

Abian dago lotan

Gaututean txoria;

Urtenda bere etxetik

Barriz ontz itxuxia

Uluka ta uluka,

Dabill errondaria,

Eta entzun orduko

Aren zantzo zolia,

Sasi-pean izartzen

Da ariñ ipurtargia.

Mendiko txarkotxoa

Aiñ da murmularia,

Gabetan ak dirudi

Jende pillo andia;

Eta erretxiñolak

Baldin iratzarria,

Badago, ta badauka

Kantetako aldia,

Itxita epeltxorik

Lo egoan abia,

Alegeretu oi dau

Ingurumai guztia.

Ederra da benetan,

Zeruan illargia,

Ederra duda baga

Izarren arpegia;

Ez da bere tristea

Ontzen ulu zolia,

Naibagegarri bere ez

Ipurtargi txikia;

Erretxinola azkenez

Kantuz bada asia,

Miragarritzat daukat

Udan gau osgarbia.

             II

Biotzean dau sartuten

Gabak berez tristurea,

Zeru lurrak egon arren

Ondoen apaindurik;

Naiz da sortitzak agertu

Berak al daben galea,

Baña norbera badago

Baso baten bakarrik,

Samurtzen da arimea,

Gaba dala jakiñik.

Izar zuri zurbiltxoak

Uts-urdiñ zabal orretan

Erratu batzuk legetxe

Ibilli oi diranak;

Dirudie lur au largau

Eben espiritu onak,

Emengo presondegitik

Askatu ta joanak,

Jauna billatu eziñik

Zeruan dabiltzanak.

Ainbeste zuzi suturik

Zeruan dakusguzanak,

Illargiak eurakaz bat

Illunpeko lur oni;

Bialtzean errañuak

Esan leike direala,

Zoriondunen begiak

Edo nundik beroni,

Begiratu nai deutsenak

Gizon lo datzanari.

             III

     Aiñ dira enkantugarriak,

Gabak dituzan ezkutapenak,

     Arima zoratu oi dabe

Jaunaren alako bear eskergak.

     Euretan arritu egiñik,

Neurtizgei ederrak ditut billatzen,

     Jeoba adorau egiñik,

Ixillik aurrean natxako umilltzen.

     Lirea jausten jat lurrera,

Begiak orduan jaso zerura,

     Biotzak al baleit bertatik

Urtenda araxe egatu gura.

GAZTEA ETA AGUREA

            Nere adiskide Jose Zapirain eta Irastorzari

Egun sentiak Maiatza dituzu

Guztiz atsegin, txito gozuak;

Ikutuaz bat goixean goixetik,

Eguzkiaren errañutxuak;

Zelan direan alegeretuten,

Oian dagozan mindun gaixuak!

Eta ze zoli jagiten direan

Bearrerako osasuntsuak!

Bizitzan bere, ze gozoak diran

Gazteen egun Maiatz argiak!

Zelan geroko esperantza onak

Poztzen dituan biotz guriak!

Izar orretan josirik zintzoro

Ekarten dabez euren begiak,

Naiz da geienez esperantzok izan

Ames uts edo zorakeriak.

Zelako doe ederrak isurten

Sortitzak ditu gazte denporan,

Ze ikusgarri benetakoa dan

Aurkitzen bada bakotxa loran;

Ai ez balitxat aldi ori baña,

Zelan agertu alantxe joan,

Atzo ni izan arren lora arro,

Ona gaur zelan zimel nagoan.

Ze alegere len bizi oi nintzan,

Beti barreka negar bagea,

Bizkortasuna gorputzean neukan

Ta biotzean jolas gurea;

Soñularia bere ni banintzan,

Gozetan neban beti udea;

Baña Maiatz au atsotu dan legez

Ni bere nago gaur agurea.

Agur betiko aurtengo Maiatza,

Ta nire egun gaztetakuak,

Agur zure gois txorrotxiotsuak

Ta nire lengo kanta soñuak;

Sortitza laster abiauko jaku

Egunak moztzen, luzetzen gauak,

Edurtu baña, burua eustala,

Denporea da niri Neguak.

Antxiña iges eban niretzako,

Uda barritxo atsegindunak,

Ai, ene orain, emon Abenduan,

Bearko ditut oñatz astunak;

Enituan nik gaztetan ikusten

Zelan zirean zarren egunak,

Gaur dakust negu gogorrak dirala

Ta gazteenak Maiatz bigunak.

PELEGRIÑO BAT

            Ene adiskide abade jaun On Damaso Bernaolakoari

Gabon gabean beti, apaltzen genduala,

Entzun neutsan amari, urtean urtean,

Kontutxo bat polita, zeiñ noian ipintera,

Entzuniko moduan, orain paperean.

                     * * *

Agertuten da baten Gabon gaba tristerik,

Izarrik bere baga guztizko itsua;

Aise eta bisutsaz bidean ibilteko,

Gitxitan ezagutu oi dan legezkua.

Bere etxe torrean su andiaz berotan,

Zaldun bat familiaz egoan apaltzen,

Baita pobre bat larri etxe aren kanpotik,

Danba, danba, atea makilleaz joten.

Alako baten, «nor da?» itauntzen dau otzeiñak;

Kanpokoak diñotsa: «eskeko triste bat,

Bidea erratuta onaxe oraiñ jo dot,

Norbait etxe onetan errukitzen bajat».

–Zoaz Jaungoikoagaz, beste leku batera,

Baserri bat or dago zuek lakoentzat,

Emongo deutsuela badakit leorpea,

Guztiak ezbaditu loak artu beintzat.

–Alderdi onetako barririk nik ez dakit;

Jauna, jakin dagizun naz pelegrinua;

Jerusalendik nator, Santiagora noa,

Indazu biyar arte emen ostatua.

Sukaldetik zaldunak diño: «betor aurrera,

Ze gizon berori dan gura dot ikusi».

Pelegriñoak uste eban iya seguru

Gaberako lekua ebala jaditxi;

Eskatzera doa, pozturik esperantzaz,

Adierazotera etxeko Jaunari,

Bere egoerea ze negargarria zan,

Asi jakon azaltzen zearo ta garbi:

«Jauna, ikusi naizu iya otzak illean,

Onetara luzaro ezin nendi bizi,

Goixetik ona ez dot agoan ezer sartu,

Otzaz ez eze nago goseagaz gaizki».

Nok ez dau sinistuko autormen au eginda

Etxakola auzitu egingo biotza?

Txisillutik jagita errazoe txarrakaz

Gisajoa etxetik, baña eban bota,

Esanaz arrabioz: «alde nire etxetik,

Zek zakaz zikin ori gureko txakurrak,

Iratzarri ta euren zaunkaz ume koitauak,

Negarrez ipinteko arturik bildurrak?».

Buruari eraiñaz jarri zan txisilluan;

Pobreak umill umill diño: «agur, Jauna,

Ni gora bera gozau begi familiagaz,

Atsegiñez beterik aurten Gabon gaba»;

Sueteko atetik urten zan, zizpuru bat,

Larri garratz ta miña egiten ebala,

Zaldun ta familia alkarri begiraka,

Aren zotin tristeak ipiñirik dana.

Otzeiñak esaniko baserrira badoa,

Billatzera al beban iya aren baten,

Eta argitasuna dakus ez urriñean,

Leio txiki baterik zelan dan urteten.

Abietan da puskat ibiltzen ariñago,

Baña kana betean beukan edurtzea,

Zelan bait egin eban nekezka bazan bere,

Bide laburra, baña arentzat luzea.

Elduten da argia egoan lekuraño,

Baña etzan etxea, ta bai ermitea,

Lanparan aurkitzen zan orioa gastauta,

Agonian legetxe bertako metxea.

Lanparearen gisan pelegriñoa bere,

Egoan ukatuta, adore bagarik,

Odolak otzitua, bealunak ikaraka,

Agiñak dardaraka iye amaiturik.

Begira jarriten da ermitatxo barrura,

Leioaren burdiña erreja artetik,

Eta dakus altaran Santo Kristo andi bat,

Kurutzean josita besoak zabalik.

Gomutetan da zelan beragaitik egoan,

Jaungoiko gizondua josia kurutzan,

Baita gomutetan da Belenen zelan jaio

Ein zan, gure amorez abereen kortan.

Gogarteok egiten asi zan, baña zelan,

Otzak eta goseak eukan aiñ galduta,

Jausiten da lurrera, eta emon bertantxe

Azkenengo arnasa desanparaduta.

Baña mundutik euki ez arren laguntzarik,

Kurutzeko Jesusek eutsan bai, lagundu,

Zerura arimea eregi eutsan, eta

Antxe beti betiko eban zoriondu.

UDAKO ILLUNKERA GOZO BAT

Egunez eginda neure bear aldia,

Apalduta bertatik naz atera egin,

Zugatz azpi baten billatu dot aulkia,

Arria izan arren emen dot atsegin.

Sart-aldera nago esnetan ni begira,

Itxasoa urdiñik aiñ dago ederra;

Txalupak alkarren atzean asi dira,

Beterik arrañagaz urreratutera.

Urriñ urriñean, guztizko arin doia,

Ontzi bat eskergea gorde agiñean,

Bertatik urteten daben lurrun ta keia,

Desegiten dirala lañoen antzean.

Goixean aiñ arro egiñ jakuna jagi,

Esan leite uretan doa itotera,

Errañu punta bat nik dakutsat berari,

Eta au bere doa desagertutera.

Ausaz, nai ete dau orretan iruditu,

Gure bizitzearen iraute laburra?

Jaio ta bertatik oi dalako amaitu,

Emonik illteraño eriotzak zurra?

Enaz estututen, zergaitik gure Febo,

Beti betiko ez dan ondatu urean,

Zerren kanta ori, ak daukan egunero

Jaio zanetik ona gabeab gabean.

Egia da kanpai, triste bat dantzudala;

Baña ez dau esan nai; ill da Eguzkia,

Ta bai, erregutu kristiñauak daiala,

Arimak gozau daien betiko gloria.

Illargia talo bat legez agiri da,

Kopla zaleak daukaz estu itxaroten,

Emendik nagoka begira bai, begira,

Mendi baten ostetik zelan dan jasoten.

Ondo etorria, izan bekigu ona,

Odeiak zidar, urrez, poli polituaz,

Igo begi igo, bai, igo gora gora,

Izar erregeari zintzo jarraituaz.

Arnasagarririk diñoe ez daukala,

Ezta lora bat bere bere mendietan,

Ango ibarretan iñor ez dabillala,

Jaunaren gloriarik gu legez kantetan.

Orregaitik bere, ditu erabiliten,

Itxaso orretako urak gora beera,

Bertan doazanai baita erakutsiten,

Bildurrik baga nundik jarraitu aurrera.

Zelan ak agertu gabean arpegia,

Basoan nazanean bakarrik aurkitzen,

Zabaldurik laster neure barru larria,

Jaungoikoari biotz, au deutsat jagiten.

Gaur bere artzean ak mendiaren gaña,

Egin badira bere txoriak tristetu,

Alegeretu da patin tristea baña,

Illargiaz beragaz dalako galantu.

Zuloetan zapo triste bizi ziranak,

Abiau dira klonk, klonk, musikea joten,

Gabak poztzen ditu, argiz triste diranak,

Egunez nik soñurik ez deutset entzuten.

Kar kar, kar kar, dira ugaraxoak asi,

Nok baño nok obeto derautse kantetan,

Sinistu ezin dot, zeñek poztu erazi,

Gabak zelan dituan zoro biurketan.

Onek beste baukaz, beronen obariak,

Egunak utsik ez dauz edergarri danak,

Ara an zeruan an zelako bitxiak,

Mantu aren urdiñak daukazan izarrak.

Baita itxasoak, dakarren aixetxoa,

Egunezkoa baño eztiagoa da,

Eurokaz gozauta, orain oera noa,

Zerren lo egiteko egiña dau gaba.

AURTENGO UDA IYA BUKATU DA

            Gipuzkoako euskeran

            Neure adiskide Iguarango On Gillermo jaunari

Ikusten nuen Gillermo,

Aitzeneko Maiatzean,

Iturritxo bat jaiota

Ibairontza jetxiten;

Suge bat zirudiela

Ese asko egitean,

Emen salto, an erori,

Arontzago ixilltzen;

Noizbait zuela izarra,

Ispillu baten antzera,

Eguzkiari begira,

Biziro iduritzen.

Inguruko loretxoak,

Ark botarik otz biguna,

Bañu batek beziñ ongi

Zituen txit guritzen;

Zipristiñezko perlakiñ,

Erregiña bat egiñik,

Galanki eta dotore

Giro giro ipintzen;

Eta jakiñ nai bazuten

Zeñ poliki jantzi ziran,

Urera begiraturik

Antxe zuten ikusten.

Pago mardul azpietan

Zijoan marmario otsez,

Kabiatik txoritxoak

Zutela begiratzen;

Beste batzuek zioten

Errametatik kantatzen,

Beste askok egarria

Bere urakiñ kentzen;

Aize firi-firi ots ta

Lorien lurriñ artetik,

O! zeñ pozik iturria

Korrika zan jetxiten!

Nork ez artu inbidia

Gillermo ari begira,

Gaztetasun ta bizia

Bazizkigun pintatzen?

Orduan beziñ indartsu,

Orduan ainbat berritsu,

Orduan bezela biztsu,

Orain ez det billatzen;

Argaitik orain dakuskit

Eguzkia berotuaz,

Egunetik egunera

Ibaiak txikitutzen.

Uda berria joan zan,

Bere kuku soñuakiñ,

Udau aurrera dijoa

Txirtxirrak ixillduaz,

Txorikumatxo berririk

Iya etzaigu jaioko,

Kanpoak gorriz jantzirik

Txandan txandan dijoaz;

Ardiak dira antzutu

Oro bat iturritxo au,

Gillermo dudarik gabe

Dijoa antzutuaz.

Betiko gauzarik ez det

Mundu onetan ikusten

Guziak egiten dute

Bukatzerontz bidea;

Gaur jaioa, bigar gazte,

Etzi piska bat zarrago

Etzi damu nire gisa

Zar eta agurea;

Iturri au bezelaxen

Bukatzera denok goaz,

Bukatuko zaigun eran

Laster uda maitea.

TXOMIÑ ETA PREMIÑ TRABENAN BERTSOETAN

            Gipuzkoako euskeran

LENENGO JARDUN ALDIA

      Txomiñek

Izate arren iztun, ernai ta trebea,

Ai, banitza abade, edo bai prallea!

Jaiotzaz ni naiz, Premiñ, pobreen umea,

Eskolarikan ere ikasi gabea.

      Premiñek

Ni ere gaztetatik langille naiz izan,

Artzaiñ, serrari eta gaur nekazaritzan,

Ni lakoak, non egiñ egoki itzikan?

Obe eneuke egon mutu baten gisan?

      Txomiñek

Ala ere zu zera kantari yaioa,

Orregatikan dezu estimazioa,

Sarritan izaten zu zera motiboa

Alegratzeko triste zegoan auzoa.

      Premiñek

Txomiñ, zorionean gaur gera juntatu,

Bestela eneukan nik norekin kantatu,

Zu ikustearekin asko nazu poztu,

Au lako umorea beti zait gustatu.

      Txomiñek

Burrukarikan ez det, iñoiz deseatzen,

Alako gauzik Premiñ, ez det ondo artzen;

Baña bertsolariaz banaiz peleatzen,

Ordu luzeak pozez ditut igarotzen.

      Premiñek

Bertsolari ederra, nonbait zerade zu,

Leku askotan Txomiñ ala det aditu;

Arrazoiakin ote zaituzten famatu,

Piskabat nai zinduket nik ere probatu.

      Txomiñek

Zenbaitek dute maite pelotalekua,

Beste askok kafea, ez gutxik jokua;

Gizon danak daukate norberen gustua,

Premiñ, proba nazazun bota zuk bertsua.

      Premiñek

O! baneuka oraintxe askoren grazia

Perrando amezketarrak bezelakoxia

Ixuelaren gisa ona etorria!

Pasatzeko zurekin aste bat guzia!

      Txomiñek

Munduan doatsu da, kantuan dagona,

Errukaritzat daukat triste dan gizona;

Alegrantzia daki nork nai dala ona,

Bestela, zertan dago gure zoriona?

      Premiñek

Nor bizi da obeto txoritxo bat baño?

Au kantatzen ari da goizik gaberaño;

Alferrik txingurria izan langillago,

Onen kantarik, zeñek entzun du gaurdaño?

      Txomiñek

Ori da ori Premiñ, bertso egokia,

Ortarakotxe dezu zere etorria;

Mingañian dakazu ugari eztia,

Txori ez izan arren zera kantaria.

      Premiñek

Txingurriak, beti du egiñ alegiña,

Txoria da alferra, ta burur ariña;

Bizi oi dala ondo da gauza jakiña,

Aiñ ondo ez dalako jazten erregiña.

      Txomiñek

Nik ere txoritxo bat badaukat etxean,

Kantatzen dakiena ederki goizean;

Baña kantatzen dezu zuk berdiñ gabean,

Ego gabeko txori zerade lurrean.

      Premiñek

Zeruan ondo eta osoro egoki,

Kantatzen dute Txomiñ arira ederki;

Aditu nai nioke aingerutxo bati,

Orandik ikasteko kantatzen obeki.

      Txomiñek

Zer da gauza oberik jardueran baño?

Auxen da atsegiñen niretzat gaurdaño;

Aditze arren bertso zureak, noraño?

Joango nitzake ere Amerikaraño.

      Premiñek

Landu gabe soroak ez digu ematen,

Ez da nekatu gabe bertsorik ipintzen,

Itz ederrak dituzu zuk ere billatzen,

Noiz bait saiatu zera zu ere ikasten.

      Txomiñek

Bertsoak ez dirate ematen ogirik,

Baizik askotan kalte egiten bakarrik;

Lo egin bearrean zenbait gabetan nik,

Denbora pasatzen det kantari alferrik.

      Premiñek

Nik bada, inbidia det kantariarena,

Naiz jakiñ artarako jaio enaizela;

Ekarri ezagatik ezertxo etxera,

Beñik beiñ pasatzen da umore ederra.

      Txomiñek

Ez daukat lotsarikan iñon esateko,

Zurekin enaizela kantuz berdintzeko;

Lenengotik egon naiz beldurrez asteko,

Zu zera zu, gizona, erria onratzeko.

      Premiñek

Jaungoikoak gizonok, ez ginduen egiñ,

Asmazioan eta adimentuz berdiñ;

Bertso onak moldatzen zuk dituzu ariñ,

Erdi bat asmatzeko nik badet zeregiñ.

BIGARREN JARDUN ALDIA

      Txomiñek

Premiñ, zu esku utsaz, eta nik txisteraz,

Zerbait esango nuke onela bentajaz,

Baña, berdiñean nik, nola joka zuzaz?

Egiñ arren zertxobait gitxiago danaz?

      Premiñek

Saka orren urruti, botatzen badezu,

Errestatzeko diña Txomiñ, ni enazu;

Erruki piskatxo bat arren arzadazu,

Zergati aspaldian ez dedan jokatu.

      Txomiñek

Ezingo det atera gaur andiagorik,

Zergatik eztarria dedan zerraturik;

Lenaz auxe nai nuke ipiñi garbirik,

Orretarako zerbait edan bera det nik.

      Premiñek

Orra, nere basotik Txomiñ, zazu edan,

Bertsolari bezela nai dizut nik eman;

Badakit andien bat nonbait nola zeran,

Gaur zaude kantatzeko sekulako eran.

      Txomiñek

Eskerrak borondate eder orregatik,

Edango det piska bat baso orretatik,

Urrengoa edango zuk dezu niretik,

Biok izan gaitean adiskide gaurtik.

      Premiñek

Probetxo on deizula dizut deseatzen,

Iñoren gauza txarrik ez det nik esaktzen;

Nai nuke piskatxo bat pizkortu zaitezen,

Umore on batekin jostatu gaitezen.

      Txomiñek

Premiñ, ardoa baño obe nuen ura,

Zergatik ez dakian egiten burura;

Ardoarekin asko munduan galdu da,

Moskorraz eroririk bideetan putzura.

      Premiñek

Gauza guztiak daude merituz beterik,

Jaunak alaxen dauzka denak orniturik,

Gaixoa pizkortzeko ez dago mutillik

Ardoaz berdintzeko lurrean besterik.

      Txomiñek

Premiñ, uraz bururik ez da iñoiz galdu,

Ardoak askorekin kalte egin aldu,

Norbaitek nik bezela nai badu argaldu

Ardoa utzi eta urakiñ apaldu.

      Premiñek

Ardoak ere baitu ugari bentajak,

Urak ez ditu bear danak alabantzak;

Ardorik ez balitza, agur, gure kantak,

Agur erromeriak, trabena ta plazak.

      Txomiñek

Ardo eta ogirik iñoiz jan ez arren,

Familia ederrak baditugu emen,

Mutillik ederrenak, non dira azitzen?

Artoz mantenduetan nik ditut arkitzen.

      Premiñek

Artoaren aldean garia nagusi,

Ogi gabe gizonik ondo ezta bizi,

Naiz ogi zaleari deitu begi zuri,

Artoak arpegiak, ez du jartzen ori?

      Txomiñek

Ez det txarrik esango garien gañean,

Gizonik altuenak ez dira kalean,

Jigante bat izan da euskaldun lurrean,

Bera Altzon jaio zan baserri batean.

      Premiñek

Egia da artoak mutill morroskuak

Azitzen dituala, ikaratzekuak;

Baña ogiz balira izan mantenduak,

Menturaz asko ziran Sanson añakuak.

      Txomiñek

Ardo ta ogizale nola Premiñ, zeran,

Orregatik maiz zaude onela trabenan,

Andrea umeakin negarrez etxean,

Zeralako emendik irtetezen goizean.

      Premiñek

Besteren paltak Txomiñ jartzen platerean,

Abia zera noski ikusi ditean;

Ez da utsik gabeko gizonik lurrean,

Danok degu zer eman kontu azkenean.

      Txomiñek

Egia esan dezu oraingo bertsoan,

Baña danak dakite nor zeran auzoan;

Joan dan igandean karobi zuloan

Nola erori ziñan jakin zan beingoan.

      Premiñek

Gaur ez dago besterik, iñor juzgatzea,

Ta norberen burua santu egitea,

Esana ez da asko, bear izatea,

Umillak gorde nai du bere birtutea.

      Txomiñek

Arrazoia daukazu, ni ere onenean,

Zu bezela nijoa zabuka bidean,

Erortzen baldin banaiz zuloren batean,

Lagun zadzu Premiñ, zutitu naitean.

      Premiñek

Alprojetan gaur dira paltak erabiltzen,

Projimoen guztiak aurrean ipintzen,

Norberenak atzean estali ditezen

Argatik gaur mundua da gaizki ikusten.

IRUGARREN JARDUN ALDIA

      Txomiñek

Izan gaitean Premiñ, beti kristau umill,

Iñor juzgatze arren kantuan enabill;

Pekatu egin baño obeki degu ill,

Burlakin farrarikan ez det nai eragin.

      Premiñek

Bibersioz nai nuke, nik eman denbora,

Iñor ofendi gabe pasarikan broma;

Alabagarria da egitea orla,

Bestelako konturik ez det nai iñola.

      Txomiñek

Banitza zu bezela etxejaun andia,

Izan gabe maizter bat errukigarria;

Orduan zure gisa munduko aldia,

Emango nuke noski kontentuz guztia.

      Premiñek

Nola sinistu Txomiñ gaur zure negarra?

Ez dezu artzen sendo arto ta sagarra?

Errenta idukirik osoro kaxkarra

Ez dezu azi ere famili azkarra?

      Txomiñek

Nekazariak bear luke obeto jan,

Zergatik beragatik denok bizi geran,

Baña ark egin arren guztientzako lan,

Gaizkien ez du jaten, ta txarkien edan?

      Premiñek

Esan dizut len ere Txomiñ, lagun zarra,

Ez dezazula gaur jo, aiñ triste gitarra,

Askok balu zuk dezun etxe ta baztarra,

Lasa botako luke tirri nola tarra.

      Txomiñek

Egia da, bai, Premiñ, ni gizon pobrea,

Naizela baña, ez aiñ tristuraz betea,

Baizikan bertso onak kantatu zalea,

Naiz izan beti maizter dirurik gabea.

      Premiñek

Txomiñ, ez det esango nor dan aberatsa,

Ondo erabakitzen au ez da erraza,

Ez da premiazkoa euki asko gauza,

Alegrentzia gabe bizia da latza.

      Txomiñek

Nere aita lanean beti izan zan ari,

Baña etzuan poltsa iñoiz izan lodi,

Pobrezan zuelako ark beti igari,

Orain Zeruan dauka gloria ugari.

      Premiñek

Ni ere bizi arren, nere baserrian,

Enaiz aberastuko soroko lanian,

Goizean goiz jaikita berandu gabean,

Probetxu gitxirekin etzaten naiz oian.

      Txomiñek

Bearrakin gitxi da Premin, aberastzen,

Ez badu beste tratu onen bat billatzen;

Eta nik nola onik ez dedan ikusten,

Erremedio gabe pobre noa illtzen.

      Premiñek

Pobreak ere ziran nere gurasuak,

Eta pobreagoak aien aurrekuak,

Baña, pobreak dira zorionekuak,

Badituzte onean artzen trabajuak.

      Txomiñek

Gauzarik onena da konformidadea,

Naiz izan aberatsa, naiz izan pobrea;

Auxe da birtute bat parerik gabea,

Zuzen billatutzeko zerura bidea.

      Premiñek

Ai! banengoke antxen ondo bizitzeko

Baña, beldurrez nago beti ni illtzeko,

Eta ill egin bear ara igotzeko,

Uso nai nuke izan bizik egatzeko.

      Txomiñek

Au da gauza aundi bat, nik ez det ikusi

Mundu onetan guztiz ondo danik bizi,

Danak billatzen ditut nonbaiten negarti,

Laster egin dezagun emendik igesi.

      Premiñek

Ikusten dira emen aberats ziranak,

Egun batik bestera pobreturik danak,

Guztiok baditugu bizitzeko lanak,

Bakarrik ondo daude ondo ill ziranak.

      Txomiñek

Aspaldian nola ni naizen gurasua,

Zartzean ezagutu det piskat mundua,

Gazte denboran neukan aizezko burua,

Illea zuritzean bete zait kaskua.

      Premiñek

Broman dagoenean piskaten gizona,

Dago alegere ta dauka umore ona,

Ongi litzake beti bizitzea orla,

Baña bueltaka dabill au dalako bola.

      Txomiñek

Premin, bene bene benetan bola da mundua,

Jira egiñaz berau aurrera dijua,

Udaren ondorean badator negua,

Baña ez da biurtzen denbora galdua.

      Premiñek

Orixen da egi bat dudarik gabia,

Geienoentzat ere da negargarria,

Ez dalako ezautzen bere baloria,

Zeñekiñ berdintzeko utsa dan urria.

LAUGARREN JARDUN ALDIA

      Txomiñek

Zertako bertsoetan ote diot ekiñ?

Beldurtzen naiz zoratu ote naizen egiñ;

Non daukat ikasia? Noiz det asko jakiñ?

Nola jokatuko det zulako batekin?

      Premiñek

Aditu eta ondo zerorren bertsua,

Txomiñ, erantzuteko prestatzera nua;

Baña zure aurrean nastzen zait burua,

Ala ere jo zazu nai dezun puntua.

      Txomiñek

Kukuak baten zidan jo puntua kuku,

Eranzun nion ez dek jan naikoa zuku;

Baña joten badezu zerorrek ujuju

Zeñek adituko du nere kurrukuku?

      Premiñek

Zozo lelo batek beiñ, niri ere zorzor,

Jo arren, esan nion gezurra diok or;

Ordia, nola egin zuri orren gogor,

Indarretan zuretzat ni ezpanaiz iñor?

      Txomiñek

Txiboak beste baten deitu zidan txio,

Isilldu nuen laster esanaz adio;

Baña zuk nola dezun jotzen txorrotxio;

Errebueltako nik ez det balio.

      Premiñek

Neguta zirzill katek asi arren egiñ,

Bertsorikan ez daki bukatutzen Txomiñ;

Baten kantatu zidan, bakar bakarrik Txuiñ

Txuiñ, O! baña negutakiñ zu etzera berdiñ!

      Txomiñek

Loro berritsua da beti izango loro,

Erdia bada zintzo, beste erdia zoro;

Zu berriz zeralako beti birigarro,

Kantatzen dezu Premiñ, naste gabe klaro.

      Premiñek

Txirrimirri zatar bat, txit zait tentalari,

Baña farra egiten utsik diot ari;

Txomiñ, zerorren gisa balitza kantari,

Ipiñiko ninduke lotsatuta gorri.

      Txomiñek

Zekor kopeta beltzak, niri bein puntua,

Jorikan altu, jarri ninduen gortua,

Baldin eiten badezu zuk aren orrua,

Zekorrak lakoakin kantuan enua.

      Premiñek

Erle batek eginda ni nor nitzan jakiñ,

Burrun burrun erronkaz laster zidan ekiñ;

Izpiz arek bezela eiten badezu miñ,

Igesi bearko det zuk baño len egiñ.

      Txomiñek

Astoak egiten dit sarritan arrantza,

Baña kantuan ari falta zaio gatza;

Premiñ, zuk nola dezun kantarien antza

Biok egingo degu bertsoan jolasa.

      Premiñek

Kirkirtxo batek burlaz bein egin zidan kir,

Oiñpean zapalkduta utzi nuen umill;

Sentimentua daukat nuelako nik ill,

Bengantzarik enion egin bear Txomiñ.

      Txomiñek

Txakurtxo batek niri ekin zidan txautxau

Jarraituta ortzakin baita urratu prakau;

Nik ere aserreaz jasorikan ank au,

Jota bota niozkan ortzik onenak lau.

      Premiñek

Ardi mantsoak beti kantatzen dit bee, bee,

Eranzun oi diot nik zu zaitut txit maite;

Izan gaitezen Txomiñ alaxen be-zale,

Umillak zeruetan jasoko dirade.

      Txomiñek

Egazti ta abere askok oi nau tenta,

Danai eman oi diet, baña errespuestya;

Gaurko oni ematea orren errez ez ta,

Naikoa lan darabilt billatutzen beta.

      Premiñek

Atzo ibilli nitzan ni berriz basuan,

Txori bat arrapatzen iru bat orduan;

Azkenez ere etzan erori lazuan,

Gaurko au ezingo det nik artu zepuan.

      Txomiñek

Premiñ, enaiz kantari baña bai eiztari,

Eskopeta det ona, kañoiak ditu bi,

Zuzen apuntatuta, o! nik zenbait txori,

Mokua ebakita mutu dedan jarri!

      Premiñek

Zenbat ateri nik ots, ainbat maratilla;

Topatzeko ederra Txomiñ, da mutilla;

Enekian ziñanik zu orren abilla,

Beste bat zu lakorik ez det iñon billa.

      Txomiñek

Bertso batzuek nekez ditut borobildu,

Buruko matasa gaur egin det arildu;

Orain nai eta nai ez bear det isilldu,

Nekatu naiz iya ta nereak egin du.

      Premiñek

Saltoa nik ere det asko biotzean,

Ikusirikan jende aundia aurrean;

Utsegiñ baldin badet iztxoren batean,

Barkazioa nai det sosega naitean.

BOSTGARREN JARDUN ALDIA

      Txomiñek

Obe zan ezbanitza abia kantari,

Ala izatekotan danen farragarri;

Erregalorik iñork ez digu ekarri,

Kalte egiñ bearko diogu poltsari.

      Premiñek

Zertatik inbidia det kantariena?

Enitzake biziko obeki bestela?

Trabenetan askotan jardunik onela,

Makal ipintzen badet poltsatxo gizena?

      Txomiñek

Nik ere poltsa gaur det ekarri txikia,

Iñoiz iduki arren sendo ta lodia;

Ta bera nola dedan leortua iya,

Kontua jakiñ arte nago txit larria.

      Premiñek

Txomiñ, ezpadaukazu diña pagatzeko,

Nereakin uste det degula beteko;

Onekiñ ezpagiña berriz iritxiko,

Txamarra nago ni prest prendatzat uzteko.

      Txomiñek

Ez da gauza ederra, ala lotsarian,

Gizona arkitzea aulako tokian;

Askotxo bizi arren nere inbidian,

Beti nabill ni ere bajutxo neurrian.

      Premiñek

Txomiñ, nik ere ez det sekulan beldurrik,

Iñoiz sartuko danik gurean lapurrik;

Familia azteko besterik ez det nik

Baba, arto ta urdaia, etxean bakarrik.

      Txomiñek

Irabazia nola alaxen gastua,

Duenak eramaten lasa du mundua;

Egin nai lukeanak gustora pausua,

Zapata bearko du oña aiñakua.

      Premiñek

Gauzarik onena da beti dezentzia,

Ondasunen neurrian jartzea jantzia;

Askok iduki arren markes iduria

Ez gitxik etxeetan dute miseria.

      Txomiñek

Iya mundu au dago lujoaz galdurik,

Ez da gaur ezagutzen morroi ta nausirik;

Neskameak dabiltza etxekoandreturik,

Ez da erraz billatzen ezkongai bat onik.

      Premiñek

Zenbait etxe diraden beren kulpaz galtzen,

Txikiak izan eta aundiai jarraitzen;

Ni beiñik beiñ enoa orrela izaten,

Zorrak paga ezinda lotsatu enaiten.

      Txomiñek

Gaur arte, nork jakin du zer dan uelgea?

Enredo zalez dago mundua betea;

Nik nai det osasuna, lana ta pakea,

Engañu gaberikan denbora ematea.

      Premiñek

Ardorik ez badet nik, edan oi det ura,

Orregatik gerrarik iñoiz ez det gura;

Pazientziaz nola goazen zerura,

Piskat sufritu arren ez dio ardura.

      Txomiñek

Ni ere anditze arren enoa iñora,

Lorik ez det galduko igo nairik gora;

Nagusi izan baño mendeko da oba,

Naikoa det nik banaiz guraso bat ona.

      Premiñek

Milla esker zor diot nik berriz Jaunari

Zeren emzte ona eman zidan neri;

Zintxoa oso eta lujoz ez geiegi,

Dotriña irakasten onena umeari.

      Txomiñek

Bai, Premiñ, bizi zera ondoen auzoan,

Atzo esaten batek ala ziarduan;

Zu lako batek palta eiten du onduan,

Estutasun gaizto zeiñ, premia orduan.

      Premiñek

Txomiñ, emaztea det osoro prestua,

Erremediatzeko beti beartsua;

Igaz izanagatik urte eskastxua,

Amaikatxori dio zabaldu eskua.

      Txomiñek

Orlakoen bitartez Jaunak gobernatzen,

Ditu pobreak ere galdu ez ditezen;

Egaztiak baditu ederkiro jazten,

Gurekiñ, nork sinistu txit dala aztutzen?

      Premiñek

Berberak dio Txomiñ, eska dezagula,

Jotzeko atea ta entzungo zaigula;

Fedea ezpagendu piskat otzituba,

Erneguz, zeñek luke galduko buruba?

      Txomiñek

Jakin bear genduke kontentu osuan,

Ez dala bat arkitzen naiz egon tronuan;

Ez dala gure ditxa lurreko diruan,

Jauna laztan badegu, bai beste munduan.

      Premiñek

Txomiñ, nik oi det koplan kanta beti beti,

Aberats enaiz baña, aiñ gitxi negarti;

Nere aldean daude dirudunak gaizki,

Arrosak bizi dira arantzakin nasi.

SEIGARREN JARDUN ALDIA

      Txomiñek

Lau bertso bota ditut, orra bost garrena,

Ez dakit au dan txarren, ala dan onena;

Mingañ au ez det zorrotz, balitza eztena,

Elitzake kantuan izango motzena.

      Premiñek

Abo itxitik ez da, eulirikan sartzen,

Mutuak ez du iñoiz izketan erratzen;

Iturrira dabillan txarroa bada austen,

Ni ere bertsoetan laster naiz erortzen.

      Txomiñek

Ez da Premiñ, uts ori, ain sentigarria,

Lanak dakarrelako bakarrik ogia;

Bertsoak gatik illko litzake guztia,

Gosez baldin balego nire pamilia.

      Premiñek

Itzezko iturri bat dezu iruditzen,

Zure agotik pozik Txomiñ det edaten;

Poto txiki bat baño ni nola enaizen,

Iñork edan ezkero, leor naiz gelditzen.

      Txomiñek

Ez det iñoiz ikusi au lako ibairik,

Ezin dedalako gaur zuretzat presarik;

Ni naiz txirriotxo bat, mendian jaiorik,

Arritxo batek gero bidea galtzen dit.

      Premiñek

Ez det ekarri ona. aiñ sare txikia,

Arrapatzea gatik legatz bat aundia;

Ez dedala artuko, nago igarria,

Zerekin Txomiñ egin bigar bijilia?

      Txomiñek

Niri ere gustatzen asko zait arraña,

Baña, danen artetik, geien amorraña;

Nola arrapatzeko, palta dedan maña,

Nik beintzat makallauaz bearko amaña.

      Premiñek

Txomin, nire aldean zu zera trebia,

Kanturako daukazu bakana dan doia;

Zera kanarioa, ni ontz bat tristia,

Ez det kaiolan iñoiz merezi jartzia.

      Txomiñek

Astoak pentsa arren, dala zamaria,

Eta ariñ egiten bera nagusia,

Premiñ, da Premiñ, zaldi galopalaria,

Ni jarrai ezin dedan belarri andia.

      Premiñek

Bene benetan ori, ori da egia,

Atzekoak aurrera, balitza guztia;

Erbiai deitu arren, zuk gaur aizeria,

Noiz kendu die onek olloai bizia?

      Txomiñek

Erbia beti izan, da gaitzik gabia;

Ark ez dakielako zer dan malizia,

Aizeria bestera, dana da tranpia

Gizona engañatzen dakian pistia.

      Premiñek

Tranpian ere dakust oraintxen mirua,

Jate arren otan lo zegoan ollua;

Baña, ollo lekuan billarik katua,

Bizirik nekez egan irten da gaixua.

      Txomiñek

Nik berriz berdiñ dakust, arroturik arza,

Zergatik uste duen arrapa bildotsa;

Luzatua gatikan erpe txit zorrotza,

Uts egin da, galdu du sekulako poza.

      Premiñek

Auxen da mixeria, auxen da bai pena,

Topeka narabiltzu ari bat bezela,

Txomiñ, baña bakizu bildotsa naizela,

Oraindikan jateko, ez oso gizena.

      Txomiñek

Premiñ ni naiz nanoa ta zu jigantea

Nola naizu pele au nik irabaztea

Ez bildurtu naizela Dabid profetea

Lurrera zelaitzeko Goliat fuertea.

      Premiñek

Oraiñ obeki dakust ezpata ederra

Txomiñek dakarrela illteko zezena

Adarrok zorroztuta noa prestatzera

Bestela ementxe da gaur nire azkena.

      Txomiñek

Itxuen errian da tuertoa alkate

Aintzakotzat errian ni ere naukate

Enaizelako kantuz zu zeraden beste

Banoa itxuakin bizitzera naste.

      Premiñek

Eninduten sartuko aiñ errez gaur plazan

Jakin banu zertako berau egiña zan

Banderillak gorderik zuk ederki kapan

Sartu dizkidatzu bai noizik bein espaldan.

      Txomiñek

Eguzkia danean zeruan agertzen,

Izarrak alster dira lotsaz ezkutatzen;

Premiñ, nola eguzki, dezun iruditzen,

Banoa gordetzera lotsatu enaiten.

      Premiñek

Ezkillak jo dezake nere agonia,

Beldurrez jarri nazu erdi illik iya;

Pultsurikan ez daukat, otza izerdia,

Kukurruku jo zazu Txomiñ, kantaria.

ZAZPIGARREN JARDUN ALDIA

      Txomiñek

Jaiotzaz badakizu, dirudit mosolo,

Gabez errondari naiz, egunez oi det lo;

Premiñ, ontzen lekuan, jaio banitz loro,

Kaiolen baten nitzan biziko gozoro.

      Premiñek

Ez naiz erretxiñola, ez kanarioa,

Ni ere naiz obeki, ontzen antzekoa;

Baña, bizi dakigun euskal-zortzikoa,

Kanta dezagun Txomiñ nere gogokoa.

      Txomiñek

Euskaldunak nai badu jarraitu euskaldun,

Onelatxe kantuan bear du ezagun;

Neurri au gurea da, berez, nere lagun,

Eta atsegingarri aire au da nai nun.

      Premiñek

Leku danetan jaio, oi dira umiak,

Amak egiten ditu non nai bai semiak;

Lur onetara baña aparteko doiak,

Zerutik bota ditu Jaungoiko guriak.

      Txomiñek

Non da beste lekutan emengo fedea?

Au bezaiñ beste lur bat aiñ alegerea?

Nork dauka Gernikako Arbola gurea?

Igartu arren zarra ez degu gaztea?

      Premiñek

Txomiñ, non da emengo udako aizea?

Itzalpetxoetako gozo eta mea?

Non lekuan lekuan bañuen etxea,

Osasunaz jartzeko gaixo dan tristea?

      Txomiñek

Premiñ, baita ditugu asko ikusgarri,

Palankan nagusiak, onenak dantzari,

Zenbait ditugun berriz emen pelotari,

Mundu danak daki ta ez galdetu neri.

      Premiñek

Udetan dator ona, argatik jendea,

Berau dalako bazter parerik gabea;

Emen da zer jan ona, zuria oiea,

Ostatua garki ta kalean pakea.

      Txomiñek

Bazter onetan ez da lapurren beldurrik,

Orretan ez da senti iñoiz euskaldunik;

Ateak egon arren gabetan zabalik,

Lo egiten da lasa naiz egon bakarrik.

      Premiñek

Nola kantatu Txomin emengo gloriak,

Izarrak bezelaxen badira uagriak?

Nai dituenak jakin letu istoriak,

Gogoan eukitzeko dira geiegiak.

      Txomiñek

Milla euskaldun dira andiak gerrari,

O! zenbait itxasgizon, zenbait bertsolari!

Izkribatzalle asko, oneneak kantari,

Atzera eragiñak mundu guztiari.

      Premiñek

Nere adiskidea, iya degu asko,

Bertsoetan naikoa egin degu gaurko;

Utzi dezagun lan au beste baterako,

Kopla obegoak gorde ordurako.

      Txomiñek

Benetan jardun degu asko bertsoetan,

Geiago enuke nai segi gaur onetan;

Gizona aspertzen da gauza dan danetan,

Aixago sari gabe badabil kopletan.

      Premiñek

Emen bukatzen ditut, Txomiñ, nik gaurkuak,

Begiak isten dizkit piskatxo bat luak,

Gorputzak bear ditu bere deskantsuak,

Gabon digula danoi gure Jaungoikuak.

      Txomiñek

Agur, jende noblea, urrengo artean,

Bizi zaitezte ongi osasun pakean,

Ikusten ezpagera beste egun batean,

Jaunak batu gaitzala zeru zabalean.

      Premiñek

Oraindikan munduan bilduko algera,

Pasa dezagun berriz ordu bat ederra,

Bertsoetan egiñaz gaur degun bezela,

Antziñako euskaldun garbien antzera.

      Txomiñek

Ainbat lenen nai nuke au lako eguna,

Gozatzeko umore bat atseginduna,

Maiztxo bear genduke gaur lako jarduna,

Bizi dedin Euskara, baita euskalduna.

      Premiñek

Bizi dedilla, bizi, Euskara maitea,

Izkuntza antziñako parerik gabea,

Berau illtzen bazaigu, joan zan gurea,

Erdarak digulako jarriko legea.

      Txomiñek

Euskaldun jaio eta, berdin gera azi,

Zeren titiaz edan bera degun nasi;

Mundua dan artean ez dakigun jausi,

Seme danok batera dizaiogun eutsi.

      Premiñek

Bizkaia, Gipuzkoa, orobat Araba,

Nafarroakin emen lau anaia gara;

Frantziko irurak ta gu biltzen gerala,

Zazpirok bear degu salbatu Euskara.

MARI ANTONI ARAMAIOARRA

      IRAKURGEIA

            1899ko Bertako euskal-jaietarako egilleak atondua

            Zolia danari goixetan,

            Jaungoikoak deutsa lagunketan.

Araba izan arren oraiñ Aramaio,

Bizkaia iruditzen onek dau geiago;

Daukalako ghuraso zarren berbetea,

Bizkaitarrena bardin Foruko legea,

Ta berau izan arren urte askoduna,

Oraiñdik ez dau galdu euskelduntasuna,

Zeruak nai izanik da leku polita,

Ainbeste baserriz da eleixaz jantzita,

Jaungoikoak eginik oso da malatsa,

Iturriz zugatzez da mendiz aberatsa,

Neguan epeltxoa udan ez beroa,

Eguzkiak lerregi erre bagakoa,

Bioleta bedartzan legez eskuetan

Erri auxe dalako mendi artietan,

Emon gura neuskio datorkan ondrea,

Dalako Euskalerri erdiko lorea,

Deiturik, erri bakar gaur Arabakoa,

Erdera naste baga euskaldun osoa,

Ta Euskera zainduten legetxe alegin

Bere oiturak gaitik dabelako egin,

Biotzetik agurtzen gaur dot Aramaio,

Erri aukeratutzat au zalako jaio;

Berau da bada ibar zintzo ta leiala,

Atxak solo biurtu egin dituana,

Saritu eragiñik izerdi andiak,

Boteak bere ume zaillen bekokiak;

Eurenez naiz da izan gorputzez txikiak,

Beargin zintzo beti dira txindurriak;

Baña Aramaioar zarrak zein gazteak

Niri eresten jataz dirala erleak,

Ezpadauka lorarik erleak urrean,

Zelan ibilli oi dan billa urriñean,

Alan ikusi oi dot aramaioarra,

Etxean amaituten jakonean lana,

Dirudiala erle zintzo ta langiña,

Doiala erbestera bearraren billa;

Bata badoa ezti geia ekartera,

Bestea pillatzeko dirua etxera,

Agaitik erlearen izena betean

Aramaioarrentzat dator nire ustean.

Ez dot nik esan gura txito ta osoro

Akats bagakoa dala Aramaio,

Alan bere bakigu oneitan ardiak

Esan leikela danak dirala zuriak,

Bat edo bat aurkitzen noz bait bada baltza,

Berak dauka librako barbantzuen antza;

Alan erleak bere dan danak zintzoak

Eztira zerren batzuk direan mamoak;

Bai, onak utsik dagoz an goian Zeruan,

Txarrak bere on baga beian Inpernuan,

Baña gitxi-gei emen lekuan lekuan

Txar ta onak gabiltzaz nastean munduan;

Antxiña entzun neban nai dozun errira

Zoaz; baña txakurrak an bere badira;

Au gaitik Aramaion bat edo bat alper

Izan arren ez deutsa orregaitik ezer,

Alan ez dot bardindu nai paradisuaz

Lurrean non nai oi da bat edo bat Judas.

Esan dot asieran jaunak lagunketan

Deutsa zoli danari jagiten goixetan,

Alan bada nai neuke azaldu zearo

Neskatilla bategaz beiñ zer zan irago,

Nor zan Mari Antoni Aramaioarra,

Benetan beargiña, gañera goixtarra,

Gari epalla bere benetan azkarra,

Amagaz Arabara sarritan joana;

Esan dodan legetxe erlien antxera,

Etxerako onera zerbait ekartera;

Baña, ama ill jakon, ta beste urtean

Igitaldia eldu egin jakonean,

Auzokoak zituzan eroan lagun bi,

Bata zan Juana eta bestea Iñazi,

Zarrena Bitorian gazteena Bilbon,

Serbitzen luzaroan zireanak egon;

Orregaitik egozan uritar egiñik,

Eta baserriari iguiña arturik;

Garbiro esateko erdi nagiturik,

Erderaz autortzeko señoritaturik;

Baña, zelan egozan orduan etxean,

Ta Mari Antonigaz Kutunak zirean,

Asmau eben beragaz nasi Arabara

Joan bear ebela biak igitara,

Erromeriara asko joan oi dan legez,

Lan eiñ baño geiago olgetako ustez.

Izarrak zoli zoli egozan zeruan,

Ixillik illda legez jentea auzuan,

Ollar eta astoak bere lo oraindik,

Ezer bere entzuten etzan eurakandik;

Ontzen uluak zerbait sometan zirean,

Zeintzuk ziran jaioak baso urriñean,

Erlojuak amabi ots ditu emoten,

Esanaz; domekea oraintxe da illten,

Baña jote orduko amabiterdiak,

Neskatillak egozan irurak jagiak,

Ordu batak jo baño len barriz etxetik

Urtenda Miñanora elduta goixetik,

Iru gari arlogaz Araka gañean

Ebagiteko laster berbatu zirean;

Eta bardin samarrak izanik arluak,

Juanari emon eutsan bertatik buruak,

Bakotxak bere sailla ein bear ebala,

Gura zan orduetan egiñagaz lana,

Jardun baga iraunak alkarri emoten,

Batak aiña besteak ez ebala eiten,

Alperrak asmo asko, da esaerea,

Eta egia dala baukat sinistea,

Osterantzean laster dogu ikusiko,

Itsuak bere zerren deutsan igarriko.

Egia da Iñazi eta aizta Jauna

Ez egozan premiñan joateko ara,

Etxejaunak zirean euren gurasoak,

Aramaion banakak zirean lakoak;

Bata eta bestea baña, domeketan

Kalera apaindurik jasten ziranetan,

Nok esan jakin ezik Juana eta Iñazi

Baserrian zirala jaio eta azi?

Zorionean urten zirean kanpora,

Jantzian igoteko ainbestean gora;

Bai, arrotzen zituzan euren dote onak,

Baña ez ete eben bear euren gonak?

Ez ekarden aririk etxaguntzarako,

Euren egarria zan dana kalerako,

Ez eben ezetera gura eguzkirik,

Baltzitu ez eioen berak arpegirik;

Billdurrez orregaitik kapela zabalak

Egalik egalera kana bat ziranak,

Eroan zituezan igitara biak,

Arriturik ikusten eutsezan guztiak;

Ez, etziran eurakaz errez baltzituko,

Eta euriaz berez ez asko bustiko,

Damugarri zan bada alako lora bi

Baltzituta etxera egitea etorri.

Etzan, ez areentzako egin igitea,

Gogokoago jaken biai kerizpea,

Edo intxaur azpian josten jardutea,

Arturik ipar aixe gozo eta meia;

Eztiñot zireala neskatilla txarrak,

Etxeko gobernuan eukezan bizarrak;

Eurak nai ebena zan erosotxo bizi

Soloko lanetatik eginda igesi;

Eta egoanean nonbait fiestea,

Antxe apainduenak biak agertzea;

Baña Mari Antoni zelan zan pobrea,

Eta buruan bere kukutsik bagea;

Etzan sekula bere fiestan ikusten,

Etzalako auzotik iñora urteten;

Zan bakar zalea ta, zan jaungoikozkoa,

Arrokeria zer zan ezautu bakoa;

Oso galant gorputzez, ederra ariman,

Aingeru baten antza eukan arpegian;

Bai, arbel asko eta gauz ona gitxitan

Aurkituten dan legez emen lurpietan,

Mari Antoni lako neskatxik errian

Beste bat ez egoan beraren aldian.

Zirudian enparau danen ispillua,

Birtutez beteriko lora sortatxoa;

Ain zan garbi, ixill ta aiñ zan zentzunduna,

Etxakona aztuten amari entzuna;

Jaungoikoak deutsala beti lagunketan

Jagiteko zolia danari goisetan,

Eta artu dedilla suertea nai noz,

Ona bada berandu eztalako iñoz,

Orregaitik jagiten a zan iruretan,

Juana eta Iñazi nekez zazpiretan,

Au gaitik egin eban lau egun lenago

Arloa, beste biak eiñ zituen baño;

Guraiña lo eginda, aiñ berandu jagi,

Igitaia astiro gero erabilli,

Kantau asko egin da lekaixoa sarri,

Nekau baño lenago eginda jazarri,

Ta onen onenean aretx azpi baten,

Dantzan bere ebela ordu bete galtzen,

Lau eguneko lanaz emotea zortzi,

Nori ein bear jako gaur mira eretxi?

Egiñak esaten dau zer dan egillea,

Ona, erdiko edo ete dan dongea;

Landarea jatorriz baldin bada urra,

Ezin emon lei berak alea intxaurra;

Agaitik geienean zelakoak amak,

Bere iskuten dira dirala alabak.

Nagusiari bere ein jakon damutu,

Arei saillak emonak, baita aserratu,

Bera zalako beti goix jagi zalea,

Atsegintzen jakona neskatx langillea;

Eta doe guztiak Mari Antonigan

Berak nai legez zelan aurkituten ziran,

Abiau zan pentsetan semearentzako

Etorrela andragei ezin da obeto;

Ziñoan bere kautan; ondo da dotea,

Baña, lendik aberats daukagu etxea,

Nik gura neukena da ixilla errana,

Ez nagi, loti eta ain gitxi arrana,

Eta Mari Antoni berba gitxikoa

Dalako guretzat da alagalakoa;

Arakako auzoa dana da neurea,

Jaubegeirik bat daukat, bakarrik semea,

Gañera diru puskat umegiñan daukat,

Urtero geitzen deustaz beintzat milla dukat,

Alan guk daukagunaz beste ezer baga

Bizitzeko geiegi ezdaukagu bada?

Naiz izan aberatsak Juana eta Iñazi,

Orreen aldean bauka arek zer ikusi,

Mari Antoni soillik orreik biok baño,

Edozetarako da askozaz geiago;

Orreik legez ak euki ez arren doterik,

Naiago dot guretzat goneaz bakarrik;

Gorputzez da arimaz, nor bera lakorik?

Ez dakit topau leiten Araban besterik,

Etxe bat ondretako da emakumea,

Dontsua da gizona ona bada andrea;

Eztiñot txarra dala andra aberatsa,

Baña, nik naiago dot langin ta apatza;

Aberats, eder, ona, iru gauzak baten,

Kantetan da errezak ez dira billatzen;

Baña Mari Antonik onak badaukaz bi,

Ederrez eta onez santa bat dirudi,

Ta aberastasunik ak euki ez arren,

Eskatzen dodana da birtutea lenen.

Onelantxe kontuak eginda atera,

Neska mutillai biai deiturik aurrera,

Agertu eutsen bere barruko gogua,

Ta euren baietzagaz aurrera arloa,

Eroanda, brebeaz zirean eskondu,

Eta euren bizian etxaken damutu.

Bai, Mari Antoni zan egiñ andra andi,

Juana ta Iñaziren inbidiagarri,

Zeintzuk umill umillik saillak amaitzean,

Biak laster etxera biurtu zirean,

Eguzkiak bapere ein baga baltzitu,

Baña lotseak ondo eginda gorritu,

Mari Antoni barriz poz pozik Arakan

Geratu zan amaren bertsoak kantetan:

«Jagiteko zolia danari goixetan,

Jaungoikoak zerutik deutsa lagunketan,

Eta suerte ona datorrela nai noz

Ez dalako berandu beretzako iñoz».

EUSKALDUN BIOLETEA

      ARAMAIORI GORATASUNA

            1899ko eukal-jaietan Aramaion saritua izan zan

Anboto, Udalatx eta Murugaiñ,

Goiok gorago eregi,

Ta begiratu zuek gordetan

Dozuen ibar oneri;

Euskaldun lorategi eder bat

Beronek badau irudi,

Bioletaren izena ondo

Eletorkio danoni?

Bioletea izanik berez

Be-zale umill benetan,

Bedar artean lotsaz legetxe

Dana, albadau gordetan;

Bertsolariak, baña alan bere

Umilltasuna goietan

Ez dabe jarten euren kantakaz

Lekurik ederrenetan?

Ta bioleta be-zaletxo bat

Ibar au mendiz gorderik,

Irudituten bajat, nik, zelan

Itxi gaur jaso bagarik?

Zelan Araban berau izan da,

Euskaldun utsa bakarrik,

Bertan lorarik ederren dala

Ez dot kantauko emen nik?

Kantauko dot nik ibar au dala

Arabar danen ondrea;

Kantauko dot nik berau gaur dala

Euskaldun bioletea;

Kantauko dot nik dala pitxi bat,

Motzak ezaindu bagea,

Euskal-usaiña baño besterik

Jausten etxakon lorea.

Kantauko dot, bai, kantau gizaldi

Asko ein arren munduan,

Garbia dala au oituretan,

Bertako erreken moduan;

Mendi ederrez inguraturik

Ementxe bakar lekuan,

Lan egunez da, gabez lo einda,

Euskera Amaren altzuan.

Onek dirudi Euskerearen

Alaba berarizkua,

Pitxiletakaz dabena jazten

Txukun txukunik burua;

Dalako berau milla abia

Zuri zurien lekua,

Eta ainbeste santutegien

Esparru eder dontsua.

Toki autua benetan zara

Ainbeste eleixaz jantzita,

Ibar malats bat zu Aramaio,

Etxalde ederrez josita;

Murugaiñdik nik zuri begira

Kerizpetxotan jarrita,

Zeiñbat alditan esan ete dot

Zu zareala polita?

Damugarria litzake baña,

Gozetan dozun gloria,

Ikusitea dana galduta

Zu buruz bera jarria;

Damugarria izanik zu gaur

Euskaldun bizitokia,

Amai edaten gero ikustea

Umeak erdal titia.

Damugarria litzake bada,

Osasunagaz Euskera,

Zugan gaur bizi eginda, biar

Bialdutea lurpera;

Baña, mendiok zutik badagoz

Lotsa bagako erdera,

Azartuko da, o! Aramaio

Zure izketau illtera?

Orretariko arerio ta

Etsa aiñ gerralaria,

Sartu eztedin inguru inguru

Jarri egizu esia;

Orren azpira makurtu baño

Lenago erabagia,

Artu egizu, zein azpiratu

Jokatuteko bizia.

Zure erripak, zure aldatsak,

Zure tontorrak euskeraz

Zainduten dabez euren izenak,

Aldatu baga bestegaz;

Eta iñozko alditan deitu

Egin baño len erderaz,

Jausi zaiteze txuntxurrok danok

Arroetara tuterras!!!

Ez Aramaio, ez orrenbeste,

Jarraitutea euskaldun

Nai dozulako, euskal-jaiokaz

Eiten zaitue ezagun;

Kantau daikezu: arabar izan

Arren enaz ni erdaldun;

Ze odol dodan beti euskeraz

Autortuko dot edonun.

Oraindik zure iturriok nai

Dabe jarraitu batera,

Lorik ein baga kantetan beti:

«Bizi bekigu euskera»;

Baita mendiok berdez nai dabe

Jantzi urtero aurrera,

Igartu eta esan eztedin

Egin dirala Gaztela.

Kantau begie «Anbotok zarden

Gordetan badau burua,

Baita Aramaiok ondo zaiñduko

Dau Euskera Ama atsua;

Atsoa izan arren Euskera

Dalako garbi, gozua,

Ez dakiana iñoz loituten

Jaunaren izen Santua».

O! Ama maite Euskera zarra,

Jaungoikoaren izena,

Mundu guztiak ondo esaten

Zu zara jakitunena;

Zergaitik goian bizi dalako

Jabea guztionena,

Beraz arentzat non da izenik

Euskalduna duiñ ederra?

Bene benetan beretzako da

Egokien Jaungoikua,

Bere Erreñu berarizkoa

Zergaitik jakon zerua;

Eta zerua izarrak baño

Dalako goragokua,

Nondik ta nora deitu eikeon

Euskeraz jaun bat bekua?

Dalako goiko Jauna, deutsagu

Jaungoikoa emen deituten,

Beste izenek baño geiago

Berak gu gaitu poztuten;

Berak Diosek baño geiago

Biotza deusku samurtzen,

Samurtasunez euskera bestek

Eztabelako bardintzen.

Argizagia bera baño da

Euskera apatzagoa,

Eztia bera dan baño bere

Gozo ta eztiagoa;

Dontsua ume ama daukana

Euskaldun garbi osoa,

Titiaz naste edan dagion

Berbeta jaungoikozkoa.

Emen alantxe orain arte da

Oiñetik oiñera edan,

Euskera utsik, ta berau gaitik

Bizi da bizi dan eran;

Zorioneko jaio ziranak

Eta ill euren Euskeran,

Eztabe oraiñ damu izango

Ez bizi izana Gaztelan.

Ainbeste milla urtetan eben

Emen alantxe jarraitu,

Eta gu bere bide erdian

Ezgaitezen gaur geratu,

Euskal-azia ereiten arren

Danok gaitezen dendatu,

Eta euskaldun semeak jaio

Egingo dira ziertu.

Bai, Aramaio gura badozu

Izan zorionekua,

Maitetu zeure guraso zarren

Berbeta garbi gozua,

Gordeizu arren ill arteraño

Euskera bedeinkatua,

Nok dirudian Paradisura

Zerutik jatsitakua.

KANTU ERDERATIK EUSKERARA BIURTUAK

EKATXA

            Zorrilla jaunak erderaz egiña

Zer nai dabe uts urdiñ argi iraztekoan

Odeiok pillaturik asarrez gaur ala?

Egiñik Burzerua onenean estaldu

Burrukarako legez gertetan dirala?

Ze zanek arrastaka daroaz osarteetan?

Ze indar ezkutukok deutse bultzatuten?

Zeru zakon zelaiak argitzalkla bagarik,

Zearka ibilliaz dabezala isten?

Ze biskor, ze agudo direan metatuten!

Banandu alkargandik baita bereala,

Izar-erria dana osoro illundurik,

Urdin pozgarrikoan ipinirik gaba.

Mendien gañetatik laban labanka doaz,

Itxas orroetsuruntz astiro ixillik,

Illunpez upaturik zeru alderdi biak,

Lurra euren barruan zarratu egiñik.

Iges iges badoa, igesi Illargia:

Iges iges izarrak doaz ezkutetan:

Agintzen osarteetan odeiak utsik dabe,

Izar-erririk oztaz dogu begiztetan.

Alperrik nekatuko gara ikuste arren,

Eun baltz izugarriak gorde dauz atzean,

Zeinbat nekatuago zulatzen ein begiok,

Ainbat jarriten jakuz odeiak aurrean.

Eurak bakar bakarrik geroago geiago,

Mundu lo dagonari datorkaz gañera,

Berau bere bidean doian ots bakotxean,

Besteak inguruak doakoz artzera.

Oñeztuen argira esan lei direala

Odeizko metak mendi ikaragarriak,

Garra darioenak euren erraietatik,

Beste batzuk zaldizko armada andiak.

Beste batzuk esan lei piñuidak dirala,

Desbardiñak dituez kopa ta kanpuak,

Koloreak beingoan barriak aldaturik,

Dabiltzaz aruntz onuntz ezin geldituak.

Ze besok, ze megopek bultza ta zuzentzen dauz?

Nok euren erraietan diardu berbetan,

Urrumaka doiala osti burrundaria,

Trujua euren barrutik baita arinketan?

Ausaz danen erditik Egilla altsua doa,

Lurraren ertz bazterrai begiratutera,

Ete doian mundua oñetatik galdurik,

Aurkitzen dan lekutik alde egitera.

Edo doakon nago burdiaren ondoren

Txerren zital erkiña jarten illunpean,

Meteturik odeiak aren gloriaren ta

Beronen zorigatx ta illturen artean.

Benturaz euretatik, ete da bat edo bat

Kerizpetu ebana Sinaiko mendia,

Ezkutapen gartsuak argitzen ebanean

Bertara igo eban igarla andia?

Edo ausaz ete da euren artekoren bat

Sodomara ebana sugarra isuri,

Edo itxasoetan mundua ondatzeko

Urjol gei andiren bat dabena iruntsi.

Izarraturik gabak urriñetatik diñost,

«Ara an zure Jauna, an ezkutau jatzu»,

Gau odeitsua barriz deiez deiez dagokit,

«Jaungoikoa urrera oraintxe datortzu».

Bazatozkit, o Jauna, zure mantuko orlok

Suzko odei artean ditut begiztetan,

Tximistaka zeruan zearka zoazala

Arpegi txit dontsua deutsut ezauketan.

Dazaut zure kerizpe doiana kolortzaka,

Igerian odeiak dabiltzala pillak,

Dazaudaz lurrun ketsu ugarien erdian,

Danielen amesak ta mamu zurbillak.

Dazaudaz zure oñatz ezin nik ikusiak,

Ostien amorruzko erroien artean,

Zure burdiko txinpart biziak tximistetan,

Dazautsut arnasea Akilon aixean.

Airean zear doian lasto igar bat baño

Jauna, zure aurrean besterik zer gara?

Zu barriz begiz egun, kerizpez goi urdiña

Putzaz sortitza eta Betikoa etzara?

Bazaudaz, o Jauna, nik, adorau gura zaitut,

Espirituaz auspez nagotzu oñetan,

Miña dot mutu zerren ez daben adietan,

Jeobagana eltzen diran kantuetan.

Uso ibar zaleak, urruok ekatzuez,

Surrumurru samurra baita iturriak,

Baso berdeak zeuen murmullutxo gozoa,

Jaunari kantetako batera gloriak.

Zuen otsa baletor oraiñ nire arpara,

Berotzen banau Jauna zure espirituak,

Igarlearen sua biotz au gorituta,

Nire kantak litzakez bardinm bagakuak.

Orritxoena baño eztiago litzakez,

Alperrik Aprillean arena da gozo,

Fenisari atzea emongo leuskioe,

Erretxiñola lotsaz leukee gorrituko.

Kantu aiñ eregiak urrin itxiko leuke,

Eremu luzeetako korront ots apatza,

Baita baletor bere txirringolan txirrinkaz,

Irrintzaka irradan itxas truju latza.

Lira onegaz baña makurtu bear dot nik,

Odeiez apaindurik zakustazanean,

Illten jat eztarriau bozau indarrik baga,

Oñeztuka zeruan Zu zoazaneana.

Azken bagako zure espiritua doa,

Begi leusotuok naiz ondo ez ezautu,

Arima onek zurturik jarririk belauniko

Odeien kolkoetan adoretan zaitu.

LEPANTOKO GARAIPENA

            Herrera jaunak erderaz egiña

Jaunari kantau daiogun itxas zabal zelaian

Traziar txarra oinpera zelan sartu eban:

Gure guraso, beso, eskuma. gloria, osasun

Eta Jaungoiko zarealako batalletan;

Zuk, Faraonen bekoki astun eta armadak

Itxi zenduzan triskau, zetu ta birrindurik,

Noren prinzipez, itxas zakona zenduan bete,

Arriak legez ondarretara ondaturik,

Lasto igar bat suak desegiñ oi daben legez

Zeuk asarrean danak itxita iruntsirik.

Ontzidiagaz zeken, arroa, oso puztu zan,

Bere izanak ainbesteraño ziralako,

Eta gureai lepoa lotu baleutse legez

Beso altsuak jasoten ditu agintzeko:

Lurreratzen dauz beingo batean goienetako

Zedrorik sendo, indartsu eta zuzenenak,

Oinperaturik zugatz argalak, aurrera dator,

Edanaz urak, izanagaitik iñorenak,

Geure lekuak zapaltzen deuskuz azartasunaz,

Danak guztiak baziran legez berarenak.

Txikiak dira anabasturik ikaratuten,

Bere asarre tximistatsua ikusirik,

Jaun Jaungoikoa, zeurorren kontra eregiten dauz

Arpegi eta bularra biak arroturik,

Bere besoak armaz jantzirik zabaltzen ditu,

Sama zardena alboetaruntz biurtuten,

Itxas-urakaz ezotzen diran bi Esperiai

Biotz edendu zitala deutse agertuten;

Zugan zergaitik itxaropena ipinten daben,

Zure fedezko armaz zergaitik diran jazten.

Erremuskadaz lotsa bagarik onelan diño

Ez al dazaubez lur oneik nire tripa erreak?

Ungriatarraz batuagaitik, noz azpiratu

Egin ebezan nire Asaba errimeak?

Zeñek libradu egiñ ebazan Dalmazia ta

Rodastarrakin euki zituen gerretatik?

Zeñek libradu Austriar eta Jermaniarrak

Artu zituen ainbeste tunda letzetatik?

Ausaz gaur euren Jaungoikoak dauz librauko barriz

Nire eskuma onen indartsu eskergatik?

Euren Erroma bildurrez eta umillik dago,

Bere kantuak negarretara dauz biurtu,

Bera ta bere semeak dagoz gaur lau orrian,

Sumiñaz eingo ete ditudan auts biurtu;

Frantzia dago ezdabaidakaz erdibiturik,

Eta banderan jarten dabenak Illargia,

Oso birrindu ez daian dauka España larri,

Orrexegaitik oraintxe dogu guk aldia,

Baña Españak ezpaleu bere alako gatxik

Zeñek, bai, zeñek emongo leuskit arpegia?

Erri altsuak burua umill makurtzen deuste,

Buztarria neuk euren kaltean deutset lotu,

Eta biziaz salbeta arren euren eskuak

Koldar gaixoak egiten deustez neuganunztu,

Euren argia bera jausiaz doa illuntzen,

Euren muruak danak lurreruntz, or badoaz,

Euren dontzellak katigu dagoz ene mendean,

Euren gloriak geuregandurik danak goaz,

Nilon asi ta Eufratesetik Istro otzera,

Eguzkiak gaur dakutsazanak artu dodaz.

Jauna, ez dozu iruntsiten zuk zeure ondrarik

Lapurtu daian orrelan iñoz anditsuak,

Nabarmen onek, begira barriz zelan dituan

Arrorik loitu zure altara aiñ santuak;

Ez egizuz zuk arren orrelan zapaltzen larga,

Ez bitez izan onak pistien iñoz jaki,

Ez begi Jauna, onen odolik arerioak

Sekula bere probau, edan ta ez iruntsi,

Diñoalako: Nun da gaur orreen Jaungoiko ori

Eta zertako orren gorderik jake bizi?

Zuri zor jatzun gloria andizko izenagaitik,

Zure jenteen bengantza zuzen aregaitik,

Euren zotin ta negar, zizpuru, tristeen alde,

Jaso izu jaso, zure besoa berbertatik;

Gizon bere gaur nai ez dabena izan, o Jauna,

Zeure ondreaz jarri egizu lotsaz gorri,

Iru eta lau bider agertu egiozu zeuk,

Zeure kastigu gogor garratza etsai orri,

Berorrek egin deutsun iraiña zeurorren kontra,

Bera illteko ezpata zorrotz izan bedi.

Zure izena zapaldu nairik eregiten dau

Buru altsua, eta biltzen dauz albokoak,

Gu galdutea erabagirik batzarre atan,

Entzuten jakoz deadar, ulu ez gozoak:

«Goazen agudo, goazen bai itxas zakon erdiruntz,

Odol gorrizko osiñ biurtu au dedilla,

Arrain jakitzat, aren arraza zantarra arren,

Milla arranoa, arras gaur arren; itxi illa,

Deslai geratzen direan gauzak, geuk zatiturik

Etorri bedi gura dabena euren billa».

Batoz Asia eta Ejipto izugarritik,

Arabiar ta Afrikatarrak alkarturik,

Batoz Greziar euren aldera urten dabenak,

Sama zarden ta oso zuzenak goraturik,

Batoz altsu ta ezin kontala direalako,

Erabagirik desegitera gure asmuak,

Batoz illtera zearo gure gazte guztiak,

Euren burdiñak jarri ta ondo zorroztuak,

Batoz umeak preso artzera, eta dontzellak

Ipinitera gloria baga illunduak.

Itxasoaren kolkoak artu laster ebebzan,

Lurra egoan ixill ixillik bildurtuta,

Gure errutsu, biotz andiko, adoretsuak,

Egozan mutu, zer egiñ eziñ asmaduta;

Baña asmaurik eukatselako dana aldabenak,

Txarrai gerra bat euren glorien galgarria,

Alan bearrez, austriatar bat jarkiten jake,

Eta beragaz gure España gerraria,

Ez ebalako Jaunak nai izan Babelek preso,

Euki egian Sion, zeiñ jakon bere Erria.

Legoia egon oi dan erara eiza artzeko,

Dongak egozan katolikoai itxaroten,

Oneen jagola ziñealako baña zu, Jauna,

Biotza jake bildur jantzitik billostuten,

Goiko arnasa pozgarriagaz zuk sendotuta

Adoreturik sartu zeitezan batalletan,

Euren eskuak baita besuak zuk, zeuk, deutsezuz,

Galtzairu-arku zaill zaillen gisan gertaketan,

Ikusi zedin zeure ezpata zelan ebillan,

Euren eskumen arma zorrotzen zirtzartetan.

Arritzen dira anditzat ara joan ziranak,

Sendoak eta bioztu danak ikaratu,

Burpill goiena oi dan erara beruntz itzultzen

Zuk gure Jauna, txarrak zenduzan azpiratu;

Gure bateri milla igesi urrin doakoz,

Lasto bat zelan aixe putzetan dan joaten,

Mendi txuntxurrak diran legetxe gorri jarriten,

Inguru danak su eta garrak badauz artzen,

Modu berean inguraturik zure sumiñak

Areen arpegi arroak dira lotsatuten.

Zatitu zeuntsan dragoe gogor ari burua,

Ebagi ego ezaiñ ta beso indartsuak,

Aiñ mutilldurik ikusitean bere burua

Eskergak ziran aren orroi ta txiliuak;

Eskutetan da lurpeko leza itsu batera,

Txistuka bere suge lagunak doaz ara,

An lau orrian illunpeetan dagoz gaixoak,

Zerren legoiak sarturik euken larri ikara,

Nok Españatik urtenagaz bat atera eban

Orroiak, emon eutsen lenengo bildur txarra.

Euren giari gizatxar areik au ikusirik

Bere begiak biurtzen ditu lurreruntza,

Eta Zu, Jauna, izan zinean gora jasoa,

Eldu zalako zeurorren egun latz garratza;

Martizdi ondo armaduaren Jauna, zara zu,

Zara Tiroren idun zardenen mostutzalle,

Zara beraren zedro zuzenen menpelaria,

Zara beraren mendi altuen Jaun ta Jaube,

Bere torreak, bere muruak, bere ontziak,

Zureak dira bereiztu baga battxo bere.

Babilonia eta Ejipto izango dira

Zure lantza ta zure suaren oso bildur,

Ze ke moltsoak igoko daben egun argitan!

Txarrak dirala egiten oso zur eta lur,

Arpegi illunaz leku ezkutu poz bageetan

Negarrez dabe irago bear lotsaria,

Zure tristea Grezia bere zarealako,

Ejiptotarren laguna eta pozgarria,

Jaungoikoaren bildur santua botarik, zerren

Jarraitu dozun euren bandera galgarria.

Nasaikeria zale orregaz, zelan zenduzan

Lotsagarriro zeure alabak jantzi loraz?

Zure frutuak ezaindu gura ebezanakaz

Euren oiñkada iguiñgarri jarraituaz?

Eta sekula ez dozulako negarrik bota,

Garbietako egin zenduan dongarua,

Jaunak berberak bere asarrez bengauko deutsu,

Ebagiagaz iduna zuri, o gaixua!

Eta nok barriz bigundu daike ezpata miñaz

Berak jasoten deban besotzar indarsua?

Zeure ontzidiz puztu ziñean zu bere Tiro,

Itxasoetan baziñan legez zeu nagusi,

Baita lurraren ertzetaraño zeure gerrakaz

Bildur larria zeuk bazenduan sar erazi;

Zuri bere, nok kendu eutsuzan al izateak

Zeñek armadu eutsun dakusun lotsaria?

Zeñek ipiñi taiu orretan gloria baga?

Zeñek ekarri orrenbesteko lazeria?

Nok gautu zure gerrari orren pare bageai

Lenago euken izen argitsu eregia?

Negarrez ito zaiteze itxas-ontzi arroak,

Zuek zenduen argia dago amataurik,

Iratargia banderan jarten dozun orri, nok

Baña artuko? nok deutsu oraiñ errukirik?

Nasaikeria zale zarean Asia loia,

Nok artu daike zugaitik damu puskaren bat?

Nok erregutu daike zugaitik, zeñak eskatu?

Zeñek bazeunkan zeure burua Jaungoikotzat?

Jaunak bengetan badeutsuz bere zeure okerrak,

Eurok kastigu eske dagokaz zeurorrentzat.

Ikusi ziran zeure besoak erdibiturik,

Urak ibilten zure piñurik battxo baga,

Zeintzuk lenago poto ta lanak loitzen bebezan,

Ikusiagaz gero betiko ill ziñala,

(Esango dabe galdupen orrek ikaraturik)

Indartsu ori, zeñek ete dau azpiratu?

Jauna bera da bere prinzipe fededunaren

Eskuz dabena bere eskua argiratu,

Bere gloria andiagaitik, zeñek nai eutsan

Gure España oni garaitz au eskuratu.

Bedeinkatua, Jauna, zeurorren anditasuna,

Ainbeste kalten, ainbeste gatxen ondorean,

Gure erruen kastigu latzak zuk bota arren,

Arerioa jarri zenduan ankapean,

Arrokeria antxiñakoa birrindu zeuntsan,

Betiko sutan kondenadurik bizi bedi,

Zure esleidu danak adorau zagiezala,

Zeru guztiak zeure izena jaso begi,

Zu zareala gure Jaungoiko poztutzallea,

Ao betean lurrak guztiak kantau legi.

GUZMAN ONARI

            Quintana jaunak erderaz egiña

Lira gozozko soñu ta kantuz badot jasoa

Edertasuna, alaba galant zeru goikoa,

Oraiñ gauza bat, baña barria dot jaso gura,

Egan egiñik Famak goietan daukan tenplura;

Berak deitzen deust, berak bular au ixioketan,

Satsa besterik agiri ez dan soru onetan,

Jatazalako oso nekatu emen begiak,

Topau ezinda kantagarritzat gei egokiak.

Zer ete da zer, zeren gañean kantau bearra?

Pirineoko mendietako gure nagarra?

Mabortek baten au emon euskun ordu zantarra?

Edo igesi egin ebala beiñ billdurturik,

Gure eskuadrak bretañatarrak ikaraturik,

Jakozalako oneek murruztu su ta garturik?

Ez dira oneek ene España, jaioterria,

Ez da betiko ordu txar areen gomutgarria,

Estaldu daizun baltzez arpegi orren argia.

Best egun batzuk kantauko dodaz askok obeak,

Noz azpiratu zenduzan etsai aiñ errimeak,

Ereñotzakaz lagunduteko zu koronetan,

Zergaitik jaio ez ete nintzan egun areetan?

Orduan ziran Alfonso gerran adoretsua,

Jimena eta Errodrigoren seme errutsua,

Mauruentzako nortzuk zirean bi oñastarri,

Zerren trisketan zituelako nun nai ugari;

Nok kontau daikez euren garaitzen gloria andiak

Zeinbat zelaitza, ainbat mendiska gorriz jantzia

Izan baziran baten etsaiak oiñperatuak,

Euren odolaz gero etziran loibagetuak

Zenbat lekutan egiten eben azarkeria,

Ainbat tokitan artzen ebela duiñ zan saria

Josirik bertan izentxoren bat barribarria?

Agaitik egin ots eban baten Arabiarrak,

Erdue arin, arren Agarren seme azkarrak;

Guk lotu geuntzen buztarritzarra bota gurean,

Or nun dabiltzan buztarpetuak alegiñean;

Edan giñaike euren burla ta barre algara?

Ez deabrua, ontziak artu, goazen gerrara,

Europa eten Libiaz egin eban lekua,

Salbau dagigun, naiz da burrukan itxi narrua,

Gure gorroto, iguiña eta kastigu miñak,

Ezpañarentzat izate ez arren leun atsegiñak,

Jota ebagi, aurrera, aurrera, ea mutillak!

Artu Tarifa, eta artu Kalpe, geugandu biak,

Edo kiskaldu, erre ta austu, alako uriak.

Zorionean, Julian etzan gordelaria,

Edo Tarifa zaintzen egoan agintaria,

Ondraz, adorez, baita biotzez askoz obeak,

Lotzen ebazan bere giltzakaz ango ateak;

Ondra, adore ta bioztsuak batzen badira,

Nor sartuko da orreek gogortzen diran errira?

Birtute oneek zaintzen dabezan torre-muruak,

Iñoz ez dira saldukeriaz eskuratuak,

Orrexegaitik zure izena ez da aztua,

Numanciatar Tarifa uri dontsu, santua,

Antxiña bere birrinduteko erromatarrak,

Euren arrano, euren itxaso, euren indarrak,

Zeñek zinduzan zeure iraupen sendoak baño,

Egiñ libre ta bildurgarria izateraño.

Jagola dozu gero beste bein Guzman azkarra,

Eragozteko zugana sartzen mauru zakarra,

Zugandik artu eban jipoi ta tunda garratza,

Etxakolako izan uste duiñ gozo apatza,

Bere garrasi, bere deadar, bere uluak,

Zirealako andiakazko eta arruak,

Diño sututa entzun dagian areriuak:

«Gizontxo batek ete nau gaur ni atzeratuko?

Uste nebana ez ete dot nik eskuratuko?».

«Entzun nai badok Guzman, zelan nik dodan mendean

Ire seme bat ill daikedana nai dodanean,

Alanbearrak eustalako au emon eskura,

Eta aterik zabaldu laster ezpadok gura,

Berau ill arren, urrean iri ez deusk ardura,

Bada kenduten oni bajeutsat gaur bizitzea,

Eu izango az emonikoa eriotzea».

Andikeriaz gaiztakeriak itz egin eban,

Bakezaleak zeñek ipiñi zituzan gerran,

Baña alperrik mintzatu egiñ an zan orrelan;

An birtutea, an bereala, an zan atera,

Mauru maltsiñen arrokeria lotsatutera;

Birtutez Guzman an argitu zan, an zan bizkortu,

An etsaiari ezin obeto jakon autortu:

«Baldin ezpadok ezpatarik or naikoa danik,

Nire semea itxi dagia bizi bagarik,

Plazea largau baño lenago or dok neurea,

Botaten deuat zatitu daia ene semea,

Ene erriaren altaran ori illten ikusi,

Naiago juat jartea baño ni neu itxusi».

Larrituten da kanpo guztia zotin eginda,

Zer jazoten zan illtekoagaz asmau ezinda,

Nogan galtzairu punta gogorra zala estaldu,

Entzun orduko Kalpek damua eban azaldu.

Lausotzen jakoz gerrariari begi sutsuak,

Bere arpegi zurbilla busti malko beruak;

Azkortu zaite baña naibage askodun aita,

Zeure Españak zaituzalako ainbeste maita,

Bialduten dau Fama tronpeta zolienagaz,

Arritu dedin mundu guztia Guzman zaillagaz;

Eguzkiaren jagi lekutik sartu tokira,

Legetxe egan Ipartokitik Eguerdira,

Doa zarataz: beste Guzmanik iñon ez dala,

Onen mallara sekula iñor igo etzala,

Leialtadeak bere altzoan goian daukala;

Ulu eskergau maomatarrak antzundakoan,

Arin arinka igex ux eban egin beiñgoan,

Arerioa beban legetxe orpo ondoan,

Ur zabaletan tximista legez ugar doiala:

«Goazen emendik (diño) ondartza geureetara,

Arranoai artu dabena erpe artean,

Nungo otsoak kendu leikeo egan aidean,

Odeiez gora nai nundik zabal dabillenean?».

Ikaraturik euren zetroa badoa beera,

Euren tronua eroan eban euren lurrera,

Eta godoak zelan erautsen sendo gerraka,

Afrikan zear mauru kikillak doaz karraka.

Musulman dongak orretaraxe doaz emetik,

Biraoz, etsita gure gerrari zaillen aurretik,

Zitala utsik zelan isurten eutsen aoak,

Nai nok esango eban zirala deabruskoak.

Uste al eben gure legoia buztarripean

Erabiltea nai eben gisan euren menpean?

Alperrik onek eratxo baten iraun ixillik,

Begoan legez otzandu eta umill umillik,

Alako baten zardentuten dau bere burua,

Erakusteko erregetzako zala jaiua;

Bere mendean dagozan legez mendi basoak,

Ikaraz erri auzoko eta urriñekoak,

Agaitik lotu daian baño len iñok iñola

Dabela emongo biziaz naste bere odola;

Ta iraun daian libre lokabe beti Españak,

Zoli dagola zatituteko arrotzen mañak.

BERNARDOA

RONZESBALLESKO BATALLEA

            Balbuena jaunak erderaz egiña

Andiustea jaioten joian egunerako

Urrezko klarin batek beiñ eban iratzarri,

Askorentzako azken eguna izango zala

Onek begia zabalduaz bat iragarri,

Tronpetearen durundu otsa ugar ebillan,

Alderdi bitan indarrak ziran metan jarri,

Izarren jarrai etorren ordu aiñ odoltsuan

Galtzairuz gogor egite arren miñ alkarri.

Aixe bolada puztsuak sua zabaltzen eban,

Igar, leorrik aurkietan zan basartera,

Ango lexarren erre zarata eskergea zan,

Eltzen zalako leku asao ta urriñera;

Izerdiz bsuti egin zirean ereñozdiak,

Bedarra zeatz bajoian dana austutera,

Ixioturik kiskal kiskalik garrak isten dauz,

Larrak tutarras, laster alderik aldenera.

Atabal eta tronpeta soñu garratz artean,

Aldapan zear goruntza doaz arnas oska,

Atx arte ete erripa bildur garrietatik,

Franziatarrak guztiz ugari ta pilloka;

Pirineoko piñoak eta mendiskak ori,

Ikusitean jarriten dira dar dar loka,

Ibarrak bere larritzen dira zirealako,

Eurai lekua egiteko duiñ naiko ozta.

O! Pirineo agura zar ta buru makurra!

Erreñu andi bien oiñkaden lokarria,

Zeruak berak emonik dozu beso sendo bat,

Erreñu bioi jarri daiezun ebagia:

Izan bazara gaur arteraño, beti ta beti,

Bakegintzako mugarri altu eregia,

Gaur alde biok zure gañera; baña jo dabe,

Oso galtzera zeunkan lo gozo onegia.

Alan diñozu minberaturik zeure barruan;

Nok galdu deusku emen genduan bake ederra?

Bertako zirku zurkuluetan, ze deabruzko

Asmaziñoek zortuta dogu oraiñ gerra?

Nire kolkoan nundik ta nora ainbesteraño

Billatu dabe armak sartzeko une ezkerra?

Ainbeste ospe baralla eta astrapaladaz

Ekarriteko uste bagarik saill okerra?

Abiau ziran alkarreganuntz urreratuaz,

Sua daroe amorraturik barruetan,

Zorigalduzko menditzarraren mugetan barriz

Etortekoen larritasuna zan sometan:

Gertetako ta jazo bearrik aurkitzen zana,

Adu tristeak gorderik euken biotzetan,

Oña aurrera baña bitzuak botaten dabe

Dudazko bide laban lañotsu illunetan.

Zugaztietan inoz badira irudituten,

Lantza ta kasko antzeko taiu berezkuak;

Modu berean ango armadak bere zirean,

Zugatz askoko baso arloen antzekuak;

Eta Eguaki izpiak jota galtzairuetan,

Sortzen ebezan tximista bizi disdistsuak,

Uste zeikean zirala nartza eta sastraka,

Norbaitek suaz erre zeitezan ixiotuak.

«Gudan gudara gudazaleak» tronpetak diño,

Eta bakotxak bere aldetik baderautsa,

Ronzesballesko mendi guena negarrez dago,

Zotinka, aienez, illetaz eta zizpuruka,

Galtzairu otsak dira urrindik zirt Zart entzuten

Pirineoren belaunak dabiltz alborunzka,

Auzoetako ama samurrak euren kolkoan

Gordetan dabez umeak besoz estutuka.

Doaz, badoaz Durandartegaz Oton Rainero,

Anselmo, Alardo, Kaiferos eta Abibio,

Kodofrerekin eskuadra bat eginda sendo,

Turpin, Ricardo, Belengero ta baita Naimo,

Españatarren saldaudiari esetsiagaz,

Euren galtzairu zorroztuakaz ill da erio,

Amaikatxori artzen dabeezan zaurietatik

Iturri baten gisan odola badario.

Zenbat birrindu, triskau, apurtu ta zatituten,

Dituezala doaz bideak edegirik,

Gizon mordoak arnasa baga bertan itxita,

Bizidun asko gelditzen dala erdi illik;

Batak bularra ezpataz dauka iragotua,

Besteak lantzaz saiets artea ebagirik,

Or bat, an bi ta, bestean amar, aruntzago eun

Kanpo guztia ill ta zaurituz estalirik.

Beingo batean zelan zirean anabasitu,

Areriozko soldadu aldra ta pilluak,

Ezin ezautu zeikean meta berarizkorik,

Ebiltzalako ganora baga banatuak;

Naiz zaldizkoak, zeiñ oñezkoak, giak galduta,

Itsumendiak oso eukazan opillduak,

Martek daukazan gerrako lege eta neurriak

Danak aztuta, andik egozan urrinduak.

An ez egoan bururik eta zuzentzallarik,

An arteztzeko euren soldaurik ordenara,

An ari puskak zelan nolanai batzen direan,

An zan matasa arildu ezin egin zana;

An errutsua eta koldarra nastu zirean,

An normandiar, godu, prantzes ta españarra,

An noble zana, zein ta etzana, goi ta bekoa,

An nastu ziran armaduna ta ezeukana.

Beietan barriz ezpata soñu eta zaratak,

Burrundarakaz jotorriak dauz enrantzuten,

Aixe nastuak durundu miñez ezin egonda

Auzoetara daroez miñok zabalduten;

Troketan barriz odol erreken artean datoz,

Armak, kaskoak, gerrako tresnak amilduten

Ibarretaruntz, nun gorputz illez danak ereiñik

Begi biziak beste gauzarik ez ekusen.

BERNARDO ETA ERROLDANEN ARTEKO JAZARRA

            Balbuena jaunak erderaz egiña

Jetuliako mendiska arteetan oi da legoia,

Ardi taldetan naikoa illda nekaturik,

Asiten bere bularra eta erpe miñ zorrotz

Odoleztuak miñagaz isten garbiturik;

Dragoeren bat, baña badator urreratzera,

Illteka eukan ardia bertan largaturik,

Abietan da laster beragaz zeñ azpiratu,

Zarden jarrita griña luzeak astindurik.

Modu berean biotz andiko españatarra,

Anglante Jauna begiztetean etorkala,

Onen arma leun eta argien dizdizetara

Suak artuta urteten jako bereala;

Mindurik oso bere lekusu galdu zanagaz,

Naiz da prantzesen Martek irudi nausi zala,

Bestea bere biotz azkorraz aurkezten jako,

Zergaitik uste eban goituko ez ebala.

Baña prantzesak lenago diño bular sutsuaz:

«O españatar mundua apurtzen abillkuna,

Nok eta zeñek aterako au nire eskutik,

Naiz ik agertu orren arrorik altasuna?

Ill bear aut, ill, gaur neure eskuz jaditxi daidan

I bengetea edo len neukan goitasuna,

Ik emoniko nabagearen ordaiñ ederra

Etxatalako billatutea gauza astuna».

Auxe esanda dragoetzar bi diran erara,

Marteren kanpo edo zeian deutse ekiten

Pozoi zitala agoetatik darioela,

Zugatz sutuen irakin otsa dala entzuten;

Eskamadunak, itxaso munak, baita goiunak,

Dira negarrez sentimentutan abiatuten,

Eta ondartza erreak dira atx arriakaz

Ostendu, estaldu, desagertuta, ezkutauten.

Deragoioe, badiardue, baderautse, bai,

Zauriz, eratziz, eta ebagiz odolduak,

Aur ta atzeraka, beso luzaka, ezpatadaka,

Osotasuna galtzen dabela galtzairuak;

Jarrai jazarran, jarrite arren jargoi jagian,

Naiz sarri jarri, jarkien jarkiz jausituak,

Jarein bagarik jarduten dabe jardunen jarduz,

Jadisteraño austea arnes ta ezkuduak.

Alako baten Orlandok emon eutsan bat ona,

Leongoari esku biakaz ezkuduan,

Burdiñ ez motzak, mee miñ zorrotzak gordiñ mingotzak,

Inkau bagarik ez eutsan itxi ikutuan;

Nun gorri gorri biurtu jakon kotamallea;

Godu odolaz rosikleraren antz moduan,

Beingo batean alderik alde eutsalako egin

Ebagitzar bat ezpateagaz jot orduan.

Au ikustean ezin geiago ixiotuta,

Kendu bearrez Erroldaneri bizitzea,

Nor bazan bere besoz indartsu iñor ez legez,

Eregiten dau baita Bernardok ezpatea;

Eta bularra jagi jagirik ipiñi eta

Ain modutan, ze bialtzen deutsa kinkin meea

Zeñek bertantxe itxiko eban erdibiturik

Enkantuduna izan ezpaleu biserea.

Mendiak laster erantzun eben jotorriakaz,

Kobetan bere arri biziai jake entzuten,

Eta kaskoak igarteraño jote aregaz

Ber birtute gordeak ditu erakusten;

Baña Erroldanen armak len beti biziran bere

Ausiezkor ta zallentzat nun nai ezaututen,

Sekula baño bigun, samur ta baratuago,

Egun onetan beñik beñ dira agertuten.

Zerren kukutsa Bernardok kendu eutsan kaskotik,

Zerren sorbaldan zauri bat egin errimea,

Nun Erroldanek lenengo aldiz isuri eban,

Bere gerretan orduan odol tantakea;

Nun ta gañera ikusitean bere bururan,

Sekula izan ez eban lako suertea,

Golpeak baño sentimentuak geiago eutsan

Galdu erazo zentzuna eta konortea.

Begiak geldi jarri jakozan, ulleak zuzen,

Odol, izardi larriz egoan izoztua,

Bere lenkusu illdakoaren sunbill illuna

Agertu eta laster jarri zan bizkortua;

Baita abiau erretuago barrien barri,

Itxi al beian Bernardo bertan saritua,

Eun ta milla aldiz luzatu eutsan galtzirua ta,

Mirariz legez etzan geratu amaitua.

Pabeseak bai, ikusten ziran jausten edo nun,

Gerrari biak ebela egiten egiñala,

Erruz burruka, txit murruztuta, alkar galduka,

Zeñ azpiratu, nok gaña artu, ebiltzala;

Eta zaldirik zelan ez eben ondo zuzentzen,

Nai zan lekutik euren gogo ta aukerara,

Besoz alkarri eldu eutsen ta bien burlarak,

Egin zirean estu estuka, malla malla.

Zaldiak bertan jausten dira bai, lurra jo arte,

Baita gañetik besteak bere salto, danba,

Baita, baita bai, oñez ekiten irakiñago,

Artu ta emoka, nor jota bota, dibli dabla;

Estutu ziran esetsiteko estutuago,

Ondreak eutsen betetan biai une zana,

Zerren ondrea galtze ez arren eragiñ eutsen,

Ago zorrotzai al zaneraño al zan dana.

Baña Bernardo prantzesak zauri bat egin eta

Ipiñi eban sorbalda baten desarmauta,

Iturri gisan txirrioz jausten jakon odolak,

Isten ebala lurra guztia gorrituta;

Illtera nai nok esango eban joiala, baña

Oraindik bere ekiten deutsa bizbiztuta,

Eta Erroldan bernardok bota laster eban ta,

Aratinik bai, aurkietan da zelaituta.

Lekurik bere emon bagarik ezetarako

Esku biakaz gora daroa mee luzea,

Eta buruko kasko leunera zuzentzen jako

Aidez dakarren indar andi ta errimea;

Ausiten deutsa zartada onek zelada eta

Inguruetan dantzue ots añ eskergea,

Kondea ez eban otsak otzitu osoro baña

Galdu erazo eutsan oso bai konortea.

Errukiturik largau nai eban bizitzeagaz,

Baña sunbill bat dakus aidean itz bagea,

Bere lenkusu ill zana zala gogoraturik

Gogortu jakon ostera bere arimea;

Eta dirautsa: «ez dok beugatz au naikoa, baña

Gura joat bai, al dodan aña bengetea

Lapur kruela, ill adi emen neure eskutik,

Zerren biziaz merezidu dok pagetea».

Eta azkenez eregiten dau besoa gora,

Eta epaiki ertz biziduna jaurtigiten,

Buruko kasko ta bekokia biak lau zati

Eginda deutsaz golpe bategaz ipiniten;

Erroldan illik an geratu zan; baña izena

Ezillkortuta beti betiko da gelditzen,

Bere arimak ux egin eutsan; baña gorputza

Bernardok dakus bere oñetan eroriten.

BESTE KANTU ERRIKOI BATZUK

ASPE ETA PEREZ

            Bilboko «Centro Vasco» deritxon laguntegiari.

Ezautu neban Bilboko etxe andi baten,

Zaldun bat bere zazpi semeai erakusten;

Zeiñ banderatan peleau utsik bear eben,

Euskaldun onen antzera bizi gura beben.

Berak umeai esaten eutsen Lege zarra

Gaurko barri au baño obea genduala;

Lenago zabal emen bizitzen gineala,

Ez geunkalako geure gañean Gaztelarra.

Euskara dala euskaldunaren izatea,

Jaungoikoa ta zarren oiturak bizitzea;

Zeñen bandera egiazkoa Arbolea,

Gernikan beti adorau dogun Landarea.

Ze gurasoa izan zan Aspe agurea!

Erakusteko semeai euskal-dun bidea,

Ai! alakoak bagiña danok, Euskerea

Izango geunke beti emengo berbetea.

Baña bizi zan arerio bat bere urrean,

Jaiorikoa Ebrotik aruntz, beste aldean,

Perez izena eukan ta zeñek bein kalean,

Asperi esan eutsan gorrotoz gizartean.

Zertako zabiltz gizon zoroa, orren gogor,

Euskera gaitik artzen ainbeste neke ta lor?

Ez aldakizu gazteak zelan entzunda gor

Egingo daben ezdaukelako gogorik or?

Ez aldakizu gaur erdaldunak daroala

Sailla aurrera biderik iñon galdu baga?

Ta Foru illak zuk ezin biztu ziñaizala

Makatz ustelik zeiñek osatu leike bada?

Baña, bertatik erantzun eutsan Aspetarrak,

Erakutsirik lotsarik baga bizartzarrak,

Esanaz: baukaz seme zintzoak gure Euskarak,

Erdaldunakaz iñoz usteldu ez diranak.

Jakizu, Perez, usteldu arren madaria,

Usteldu baga dagoan arte askazia;

Erein bedi au lur samurrean ta barria

Erneko jaku laster landara pozgarria.

Ez dozu perez, Gernikan bertan ikusiten,

Azia ereiñ zalako zer dan gaur jazoten?

Gure Arbola gazte ederra zuzen zarden,

Aitaren ordez zelan indartsu badatorren.

Au entzutean bertantxe Perez zan mututu,

Ta Aspe Jaunak ill arte euskaldun dau jarraitu,

Noren semeak arrorik dabe gaur esaten:

Euskaldun gara jatorriz eta itz egiten.

Euskaldun gara, ta Foru zale biotzetan,

Aitak ereinik dogu azi au erraietan;

Eta odol au daukagun arte guk zanetan

Peleau gura dogu Bandera zar onetan.

Eurak diñoe: izango gara euskaldunak,

Ill bai, baña ez, geure bizian erdaldunak;

Auxe agindu euskun bai aita on laztanak,

Zazpi semeok egin nai doguz ak esanak.

Bai, Aspetarrak dira landara indartiak,

Euskaldun zazpi probintzien antz irudiak;

Euskaldun sortu, euskaldun jaio, eta aziak,

Eurak Asaba zarren seme on ta garbiak.

Agaitik aren legeak gaitik gaur zazpiak

Galtzeko dagoz gertu gertu ta prest biziak,

Erein daiguzan guk bere euskal askaziak,

Iraun dagian euskaldun beti gure Erriak.

ZUGATZAK

            Bilboko «Centro Vasco» deritxon laguntegiari.

Domekea zan, eguraldiak

Eukan arpegi ederra,

Ta Eguzkiak barreka egin

Eban goixetik urteera;

Geratu baga mendi gañean

Joian goruntza aurrera,

Eta ni barriz aldatsa bera

Jatsiaz kale aldera;

Lenen lenengo mezea albazan

Eleixan jaritxitera,

Nai nebalako albait lasterren

Biurtutea etxera.

Meza amaituta, beste erregu

Batzuek egindakoan,

Etxera eldu nintzanerako

Gosaria prest egoan;

Bera jatean pipa motxagaz

Ketuten banierduan,

Eta bertatik gogoraziño

Au sortu jatan buruan,

Aspalditxoan enabalako

Jirarik egin basuan,

Geure zugatzai bear neutsela

Ikusi bat eiñ orduan.

Gora ta bera nekatutean,

Aretx zar baten azpian

Etzan nintzan da, adar me baten

Txori bat jarten jat goian;

Loak bertatik eldu eustan da,

Ames bat orduterdian

Egiñagaz ni an egon nintzan,

Pozez atsegiñ andian;

Edo obeto esate arren

An egon nintzan glorian,

Alako orduterdirik ez dot

Gozau nik neure bizian.

Egaztitxo ak bota ebazan

Bertsoak geure legera,

Gure aldean baña oso leun

Aingeru baten antzera,

Eta euskeraz zelan ak esan

Egin zituen gañera,

Eretxi jatan, gure albistari

Euskaldun garbi batera

Bialdutea, eta orra or

Alde batetik bestera,

Irakurteko zelan zan kantu

Txoritxo polit arena.

«Txoria naz ta, ni kantetako

Etorria naz mundura,

Eta kantari albait onena

Gaur neuke izan nik gura;

Kantetea oi dalako txopri

Guztien egikizuna,

Kantetea bai, dalako bere

Gure atsegintasuna,

Kantuan atzo lorak eregi

Nik banebazan zerura,

Gaurko kantuan goratu nai dot

Zugatzen anditasuna.

»Zugatzak gaitik gauza andiak

Kantuz leitekez aitatu,

Euren gañean zerren gei asko

Aurkitzen dan zer autortu;

Paridisuan lenengo eta,

Gero Golgotan oartu,

Egin ezkero, nori etxako

Barrua egiten samurtu?

Eta azkenez Euskalerrian

Gernikan zanaz gertatu,

Nori etxakoz negarrez emen

Begiak eiten gorritu?

»Ernetan diran landara artean,

Zugatza geien da azten,

Eta keriza ederra bere

Eurok deutsue botaten,

Ta ikustean gozau dagien

Dana gizonai eskinten,

Ta ikustean ainbeste tantaik

Buruz odeiai ikutzen,

Eta azkenez ikusitean,

Goiak ta beiak apaintzen,

Oneik daukezan ondasunakaz,

Nor ez da mirarituten?

»Itzik ez dabe, baña begira

Euren onbide andia,

Egilleari berdetasunaz

Emoten deutsen gloria,

Baita oi dabe adierazo

Gizona dala txikia,

Aurreratuaz bera doiala

Naiz izan egi andia,

Zerren jaritxi ez dan egingo

Beraren jakituria,

Egiteraño iñoz orri bat

Aiñ gauz ezerez gitxia.

»Baita zugatzak agertzen dabe

Zurrunbilloen artean,

Iraupenaren doe ederra

Gizon askoren aldean;

Zer gertetan da bada gizonaz

Sarri askotan lurrean,

Andik emendik aixe gaiztoak

Esetsi eta jotean?

Zugatz sendoak iraunagaitik

Euren lenengo oiñean,

Zeinbat alditan besteak jausten

Diran etsaien mendean!

»Au gaitik Jaunak gero zugatzai

Leialtasun aiñ ederra,

Sarituteko bialtzen deutse

Iparrik eztitsuena;

Bere arnasa me ta leunean

Ze poza orritxoena!

Dantzan dabiltzan gaztetxo batzuk

Biziro dirudiela!

Eta gizona aurkitutean

Gaur zu zagozan antzera,

Pozgarri ez da euren zarata

Aixetan eiten dabena?

»Maitetuten dauz Zugatzgilleak

Bere zugatzak munduan,

Euriaz ase ase eginda,

Egarri diran orduan;

Zelan guraso onak daukazan

Beti umeak goguan,

Arek zerutik zainduten ditu

Udan legetxe neguan;

Orrexegaitik irauten dabe

Matusalenen taiuan,

Askok sendaro gizaldietan

Jaio zirean lekuan.

»Maitetu-izue, o! euskaldunak!

Landara danen Errege,

Berak egiten deutsuelako

Ezin kontala mesede;

Zeinbat lan andi egiten dirau

Zugatzaz badakizue?

Zeinbaten ale gozo gozoak

Sabelak egiten bete,

Askoren suster-lorak osatu

Eiten badabez ainbeste

Zugatzen etsai benturaz iñor

Lurrean izan leiteke?

»Bai, antxiñako zuen asabak

Zugatza eben maitetzen,

Ardura on bat eurai eukirik

Geituaz joan zeitezen;

Eta euskaldun lege zar batek

Au gaitik eban agintzen,

Landarak beti ipinteko bi,

Zugatz bat bazan botaten,

Ondasun asko zugatzetatik

Ebezelako jaristen,

Bear gitxigaz dirututeko

Ze asmo ona ekarreen!

»Eta azkenez Gernikan bere

Dozue Aretx gaztea,

Aita igartu baño lenago

Jarriagaitik semea;

Gorde egizue alantxe beti

Zeuen asaben legea,

Gurasoa ill baño lenago

Jarrita ordeko berea,

Izan daitean Euskalerria

Oitura onen jaubea,

Zugatz bategaz zalako izan

Dontsutasunez betea.

»Bai, Gernikako zugatz atantxe

Nik bere daukat abia,

Zerren jatorriz nazan txori bat

Euskaldun garbi garbia;

Banaz bere ni egazti gisan

Zugatzen maitelaria,

Gernikakoan baña, nik daukat

Neure gloria guztia,

Dakarrelako eunkietako

Aitak legetxe bizia,

Bere besanga-pean artzeko

Kerizpez Euskalerria».

             * * *

Orreixek dira amesetan nik

Entzun nebazan bertsuak,

Ezti eztitan an nindukala

Ipar aixetxo gozuak;

Ikutu baga Eguzkiaren

Errañu zorrotz mintsuak,

Baña itzartu ninduanean

Izpiaz erlabioak,

Bertatik pipa motxa sututa

Ausnartu entzunikoak,

Egin nebazan buruan oso

Geratu arte sartuak.

Jarraitu daigun neure anaiak

Euskaldun zarren legean,

Barri bi jarri zugatz zarren bat

Bere oñetik kentzean;

Jarraitu daigun baita zintzoro

Beti asaben fedean,

Iraunik zutik zaill eta gogor

Aise biurren artean,

Iraupenaren sari ederraz

Zugatz sendoen antzean,

Bizi gaitezen Asabak legez,

Oraiñdik geure lurrean.

AZKENA

      EUSKALDUNTASUN EGIAZKOA

Amaierea emoten deutset kantuoi bada,

Amaseidun bat jarten dodala azkenean,

Loraz, irudiz jiraka luze len oi nebana,

Billox, garbi, lau, orain kantaurik laburrean;

Lenengoa da zeruan sartu eingo bagara,

Eleixearen semetasuna sinistean,

Bere mendean umill biziten gu gareala,

Bere altzoan Asabak legez ill gaitean.

Bigarrena da lengo bizitza, zeiñ jaristeko

Zarren legeak gaitik eitea danok mindu,

Euren Foruak, euren Batzarre illak biztzeko,

Pillo batean anaiok utsik einda bildu,

Bizkaia, Araba, Gipuzkoa ta Naparroarik

Ai, Gaztelarrak ez dagiguen erdaldundu,

«Euskaldun gara» ots beti egin bildur bagarik,

Txikia andiak indarrez ez bei beragandu.